Pełny tekst po polsku 257 zdań · zsynchronizowane z wideo
01 · 0:00 Zepsuty pieniądz: wstęp0:00 Jak działają pieniądz i bankowość – i dlaczego dziś są zepsute. How money and banking work and why they're broken today. 0:04 Na świecie istnieje dziś ponad 160 walut, a podaż pieniądza większości z nich szybko rośnie, co stale i niezauważalnie rozwadnia oszczędności i płace ludzi, przelewając tę wartość do There are over 160 currencies in the world today and the money supply from most of them increases rapidly which persistently and invisibly dilutes people's savings and wages and siphons that value away towards 0:17 innych. Pieniądz można wydrukować albo wykreować w drodze kredytu na rzecz korporacji, bankierów czy skorumpowanych urzędników, a ta siła nabywcza jest odbierana społeczeństwu w sposób celowo subtelniejszy others. Money can be printed or lent into existence for corporate interests, bankers, or corrupt officials and this purchasing power is taken away from the public in ways that are purposely more subtle and 0:29 i trudniejszy do wykrycia niż podatki. harder to detect than taxation. 0:32 A gdy ludzie próbują sięgnąć poza swój region po lepszy pieniądz, często zatrzymuje się ich kontrolą przepływu kapitału i innymi punktami tarcia. And as people try to reach outside of their regions for better money elsewhere, capital controls and other points of friction are often used to keep them in. 0:41 Nawet w bogatych krajach nie wszystko jest w porządku. Even in wealthy countries, all is not well. 0:44 Inflacja może nie być tak wysoka, ale z czasem pieniądze koncentrują się w coraz mniejszej liczbie rąk, a w księdze rządowej piętrzy się coraz więcej długu. While inflation may not be as high, the money concentrates toward a smaller and smaller number of hands over time and more and more debt is piled up on the government ledger. 0:54 Polaryzacja polityczna rośnie, bo nikt nie potrafi się zgodzić, kto za tym stoi i dlaczego tak się dzieje. Political polarization grows as nobody can agree on who is causing it or why it's happening. 1:01 Postęp technologiczny powinien z czasem obniżać ceny, ale mandat inflacyjny banków centralnych polega na tym, by ceny stale rosły – przez ciągłe zwiększanie ilości pieniądza w systemie. Improving technology should make things cheaper over time, but central banks' inflation mandates are to ensure that prices continually increase instead by continually expanding the amount of money in the system. 1:13 Pieniądz dotyczy nas wszystkich. Money affects us all. 1:14 To dzięki niemu zawieramy umowy, koordynujemy działalność gospodarczą i przechowujemy siłę nabywczą na przyszłość. It's how we make contracts, how we coordinate economic activity, and how we store our purchasing power for the future. 1:21 I choć świat pod wieloma względami się poprawił, sam pieniądz pozostaje zepsuty dla większości ludzi na świecie. And while the world has improved in many ways, money itself continues to be broken for most people worldwide. 1:29 Jestem Lyn Alden i zrozumieniu tego problemu poświęciłam niezliczone godziny. I'm Len Alden, and this is a problem I have invested countless hours into understanding. 1:35 Dorastałam w biedzie, co od najmłodszych lat rozbudziło we mnie silne zainteresowanie oszczędzaniem i inwestowaniem. I grew up in poverty, which from a young age gave me a strong interest in saving and investing. 1:40 W dorosłym życiu razem z mężem dzielimy każdy rok między Stany Zjednoczone a Egipt, bo nasze wspólne korzenie, rodziny i przyjaciele są w obu tych miejscach. In my adult life, my husband and I split our time each year between the United States and Egypt, since our shared roots, families, and friends are in both places. 1:50 Widzę więc z bliska kłopoty, jakie potrafi wywołać zepsuty pieniądz – subtelnie w kraju rozwiniętym i znacznie wyraźniej w rozwijającym się. So, I see firsthand the troubles that broken money can cause, both subtly in a developed country and more overtly in a developing one. 2:00 Zawodowo analizuję globalny system finansowy i w nim inwestuję. I currently analyze and invest in the global financial system as a profession. 2:04 Wcześniej jednak byłam inżynierką – budowałam, rozbierałam na części i rozumiałam złożone systemy. But before that, I was an engineer building, taking apart, and understanding complex systems. 2:10 Pieniądz traktuję jako kolejny system, który muszę rozebrać, by go zrozumieć. I view money as another system I must take apart to understand. 2:15 Ten film ma w skondensowanej formie przekazać wiedzę, którą zebrałam na ten temat. This video aims to distill the knowledge I've gathered on this topic. 2:19 Głębiej temat omawiam w mojej książce „Broken Money: Why Our Financial System Is Failing Us and How We Can Make It Better”. For a deeper dive, refer to my book, Broken Money, Why are Financial System Is Failing Us and How We Can Make It Better. 2:27 Żeby zrozumieć nasz system monetarny od góry, musimy zacząć od samego dołu i piąć się w górę. For us to understand our monetary system from the top down, we must start at the bottom and work our way up. 2:34 Odrzućmy zawiłości i zadajmy podstawowe pytanie. Let's rip away the complexities and pose a fundamental question. 02 · 2:35 Czym jest pieniądz?2:38 Czym jest pieniądz? What is money? 2:40 Bezpośrednia wymiana towarów to wyzwanie, bo jest więcej sposobów, by transakcja się nie udała, niż by się powiodła. Trading goods on the spot is a challenge, as there are more ways a trade can fail than succeed. 2:46 Jeśli ty masz nadmiar włóczni, a brakuje ci futer, a ja mam nadmiar futer, a brakuje mi włóczni – to stosunkowo rzadki przypadek, w którym nasze potrzeby się pokrywają. If you have extra spears but lack furs, and I have extra furs but lack spears, that's a relatively rare scenario where our needs align. 2:56 Gdy taki handel wymienny obejmie gospodarkę wytwarzającą pięć różnych produktów, daje to 10 unikalnych par wymiany. When this barter system scales to an economy that produces five different products, it results in 10 unique trading pairs. 3:03 Przy 20 różnych produktach par wymiany jest 190. With 20 different products, there are 190 trading pairs. 3:07 A przy 100 produktach liczba par wymiany rośnie do 4950. Najwyraźniej potrzebna jest wydajniejsza metoda handlu. And with 100 different products, that number of trading pairs grows to 4,950 Clearly, a more efficient trading method is needed. 3:17 Jednym ze sposobów jest uelastycznienie momentu transakcji. One way to address this is by making the timing of a transaction more flexible. 3:21 Załóżmy, że ty masz nadmiar włóczni i brakuje ci futer, a ja mam nadmiar i włóczni, i futer, ale niczego od ciebie nie potrzebuję. Suppose you have extra spears and are short on furs, while I have extra spears and furs, but I don't need anything from you. 3:28 Jeśli poprosisz mnie o futra, mogę ci je dać w zamian za bliżej nieokreśloną przysługę w przyszłości. If you ask me for refers I could give you some in exchange for an unspecified favor at a later date. 3:34 To tak zwany elastyczny kredyt społeczny. This is called flexible social credit. 3:36 W gronie rodziny i przyjaciół wymienia się prezenty jako formę kredytu społecznego, bez konkretnego oczekiwania zwrotu. In settings with family and friends, gifts are exchanged as a form of social credit with no specific expectation of repayment. 3:44 A poza bliskimi relacjami ludzie pamiętają, kto jest pomocny, a kto jest ciężarem. And outside of close relations, people keep track of who is helpful and who is a burden. 3:49 Gdy lubiany członek społeczności potrzebuje pomocy, inni są hojniejsi, bo stoi za nim historia jego relacji ze społecznością. When a well-liked community member needs help, others are more generous with their offerings because of the social history attached to the person in need. 3:57 W większych społecznościach systemy kredytowe opierają się na bardziej formalnym rodzaju kredytu. In larger settings, credit systems adhere to a more formal type of credit. 4:02 W takich systemach można pożyczyć jakąś wartość teraz, ale trzeba obiecać, że się ją później zwróci. In these systems, a person can borrow some value in the present, but they must promise to repay it later. 4:08 Często jest też jakaś lokalna władza, która ustala zasady obrotu kredytem. And there's often some local authority that sets the rules regarding how credit is handled. 4:14 Załóżmy, że piekarz potrzebuje mięsa od rzeźnika, ale rzeźnik ma już chleb. Suppose a baker needs meat from a butcher, but the butcher already has bread. 4:19 Piekarz może wystawić tak zwane „kredyty chlebowe” – każdy z nich to obietnica, którą w przyszłości można wymienić na chleb. The baker can create, quote, bread credits, where each credit is a promise that could be exchanged for bread in the future. 4:26 Jeśli rzeźnik ufa, że te kredyty chlebowe dotrzymają obietnicy, dochodzi do transakcji. If the butcher trusts these bread credits will hold that promise, they make a transaction. 4:31 Mimo to rzeźnik bierze na siebie pewne ryzyko. Still, the butcher takes on some risks. 4:33 W tym przypadku ufa, że piekarz utrzyma się na rynku. In this case, trusting that the baker will remain in business. 4:37 Innym rozwiązaniem jest użycie towaru jako pieniądza. Another solution is to use a commodity as money. 4:40 Zamiast szukać kogoś, kto ma akurat to, czego potrzebujesz, i komu ty masz akurat to, czego on potrzebuje, ludzie mogą użyć przenośnego, podzielnego, trwałego, Rather than finding a person who has what you specifically need and where you also have what they specifically need, people can use a portable, divisible, durable, 4:50 rzadkiego i powszechnie pożądanego uniwersalnego dobra jako jednej strony każdej transakcji. scarce, and widely desired universal good as one side of every transaction. 4:55 U łowców-zbieraczy powszechną formą pieniądza były koraliki z muszli. Among hunter -gatherers, shell jewelry beads served as a common form of money. 5:00 Były małe, trwałe, dało się je nosić, trudno było je wytworzyć i były powszechnie pożądane. They were small, long -lasting, wearable, hard to make, and widely desirable. 5:04 Ludzie często chcieli zdobyć więcej biżuterii z muszli, niż mieli, ze względu na jej rozmiar, możliwość noszenia, walory estetyczne i wartość, którą zachowywała w czasie. People frequently found use in acquiring more shell jewelry than they currently possessed due to its size, wearability, aesthetic appeal, and the value it holds over time. 5:14 Jeśli więc brakuje ci włóczni, a ja nie potrzebuję teraz twoich towarów, mogę poprosić w zamian o biżuterię z muszli, nawet jeśli nie jest mi akurat niezbędna. So, if you find yourself short on spears and I have no immediate need for your goods, I might request shell jewelry in exchange, even if it's not an immediate necessity for me. 5:25 Mogę ją nosić, a później, gdy trafię na coś, czego chcę, zaoferować ją w wymianie. I can wear the jewelry, and later, when I come across something I desire, I can offer the jewelry for trade. 5:32 Wraz z ewolucją pieniądza towarowego złote i srebrne monety zyskały popularność w wielu imperiach. As commodity money evolved, gold and silver coins gained popularity across numerous empires. 5:38 Te cienkie krążki miały ustandaryzowany kształt, wagę i próbę, co ułatwiało ich weryfikację każdemu, kto ich używał, a to z kolei zwiększało wydajność transakcji. These slender discs adhere to standardized shapes, weights, and finess simplifying their ability to be verified by anyone using them, which in turn enhance the efficiency of transactions. 5:50 Monety zdominowały wszystkie inne formy pieniądza towarowego z trzech głównych powodów. Coins establish dominance over all other forms of commodity money for three primary reasons. 5:56 Po pierwsze, podaż złota i srebra trudniej zwiększyć niż podaż innych towarów, dzięki ich wyjątkowym właściwościom. First, gold and silver are harder to INE increase the supply of relative to other commodities due to their unique properties. 6:04 Po drugie, monety o gwarantowanym rozmiarze i czystości sprawiają, że złotem i srebrem łatwiej się posługiwać w transakcjach niż surowymi kawałkami metalu. Second, coinage with guaranteed size and purity makes gold and silver easier to use in transactions than raw bits of metal. 6:12 Po trzecie, akceptacja i płynność monet bitych w kraju były na ogół wyższe niż monet zagranicznych, co zapewniało powszechne uznanie ustandaryzowanej jednostki w danym regionie. Third, the acceptance and liquidity of coins issued domestically would generally be higher than that of foreign coins, which would ensure widespread acceptance of a standardized unit within that region. 6:23 Ostatecznie odpowiedź na pytanie, czym jest pieniądz, brzmi: pieniądz to księga płatności i oszczędności. Ultimately, the answer to the question of what is money is that money is a ledger for payments and savings. 6:29 Starożytne systemy monetarne były zazwyczaj mieszanką pieniądza towarowego i kredytu. Ancient monetary systems usually consisted of a blend of commodity money and credit. 6:34 Pieniądz towarowy to księga, której cechy i ograniczenia wyznaczają prawa natury; przydawał się do ustalenia standardowej jednostki społeczeństwa, w której denominowano transakcje. Commodity money represents a ledger whose attributes and constraints are governed by the laws of nature, and was useful for determining a society standard unit that transactions would be denominated in. 6:45 Trzymanie pieniądza towarowego we własnym posiadaniu pozwalało też przechowywać wartość niezależnie, bez polegania na czyjejś pamięci czy zobowiązaniu. Holding commodity money in one's own possession also served as a way to store value independently, without relying on anyone else's ongoing memory or liability. 6:55 Z kolei różne umowy kredytowe to wspólna księga zarządzana przez ludzi – ustnie lub na piśmie – i służyły do usprawnienia transakcji, czy to między znanymi sobie stronami, czy z poparciem Meanwhile, various credit agreements represent a shared LED governed by humans, either orally or in writing, and were used to make transactions more efficient, either between known entities or at the backing of a 03 · 7:08 Narodziny bankowości7:07 wspólnej władzy. I to właśnie doprowadziło do narodzin bankowości. shared authority. And this is what led to the rise of banking. 7:13 W średniowieczu popularnym papierowym instrumentem finansowym na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej była suftadża, która odegrała kluczową rolę w rozwoju systemu zwanego hawala. W tym układzie In medieval times, a popular paper-based financial instrument in the Middle East and North Africa was the suaga playing a pivotal role in the development of a system known as haala Under this arrangement, 7:25 jeden hawaladar, czyli kantorowiec, działał w jednym mieście, a jego wspólnik w innym. a Hawaladar money -changer operated in one city while their business part partner worked at another. 7:30 Aby przesłać pieniądze między miastami, można było zdeponować złoto u lokalnego hawaladara, a potem nadawca albo odbiorca mógł odebrać tę samą ilość złota u hawaladara w innym mieście. To transfer money between cities, an individual could deposit gold with their local hallar and either they or their recipient could redeem the same amount of gold from a Hawaladar in another city. 7:41 System opierał się na sieci zaufania i kredytu między hawaladarami, co zwiększało wydajność i bezpieczeństwo przekazów na duże odległości. This system relied on a network of trust and credit among Hawaladars, enhancing the efficiency and safety of long-distance money transfers. 7:49 Hawaladarzy o utrwalonych relacjach regularnie przeprowadzali transakcje kredytowe w imieniu klientów, a rozliczali się między sobą rzadziej, ale w bezpieczniejszych warunkach. Hawaladars with established relationships conducted regular credit -based transactions on behalf of their clients, while settling with each other less frequently, but under more secure conditions. 7:59 Bez tego systemu kupcy musieliby częściej przewozić między miastami nieporęczne i ryzykowne ilości złota. Without this system, merchants would have had to transport bulky and unsafe quantities of gold between cities more frequently. 8:07 Idea papierowego systemu kredytowego dotarła w końcu do Europy dzięki kontaktom handlowym i wojennym między chrześcijanami a muzułmanami. This idea of a paper-based credit system eventually made its way into Europe through trade and warfare interactions between Christians and Muslims. 8:14 Wraz z nadejściem renesansu w Europie rozwój księgowości podwójnego zapisu umożliwił coraz bardziej złożone układy kredytowe i powstanie znanych instytucji finansowych. With the advent of the Renaissance in Europe, the development of double -entry bookkeeping facilitated increasingly intricate credit arrangements and the emergence of well-known financial institutions. 8:24 Wynalezienie druku pozwoliło dodatkowo tworzyć bardziej złożone papierowe instrumenty finansowe o coraz większej zbywalności. The invention of the printing press further enabled the creation of more complex fincial paper instruments based around increasing levels of negotiability. 8:33 W żargonie finansowym zbywalność oznacza, że instrument finansowy można przenieść na inną stronę, co czyni go szerzej użytecznym i bardziej płynnym. In financial jargon, negotiability means that a financial instrument can be transferred to another party, which makes it more broadly applicable and liquid. 8:42 Na pierwszym etapie prosty, niezbywalny instrument papierowy może zrealizować wyłącznie konkretna strona, wskazana przy jego wystawieniu. In the initial stage, a simplistic, non-negotiable paper instrument can only be redeemed by the specific party, as specified in its original creation. 8:51 Na drugim etapie instrument papierowy wystawia się na konkretną stronę i to ona ma go zrealizować, ale jest on zbywalny – można go przepisać na inną stronę, która In the second stage, a paper instrument is issued to a specific party and is intended for their redemption, yet it possesses negotiability, allowing it to be signed over to another party who can 9:03 zrealizuje go zamiast niej. then redeem it instead. 9:04 Wymaga to bardziej złożonej i zaufanej sieci finansowej łączącej większą liczbę kontrahentów. This involves a more intricate and trusted financial network connecting a larger number of counterparties. 9:11 Na trzecim etapie instrument papierowy, taki jak banknot, jest aktywem należącym do tego, kto go posiada, co pozwala swobodnie wymieniać go między stronami, In the third stage, a paper instrument, such as a bank note is an asset that is owned by whoever possesses it, enabling it to be freely exchanged between parties, 9:20 bez potrzeby przenoszenia własności poza samym fizycznym posiadaniem. with no need for ownership transfer beyond physical possession. 9:24 Ta trzecia forma wymaga istnienia dużych i powszechnie uznanych instytucji – inaczej kupcy nie przyjmowaliby takich banknotów. Podstawowy problem bankowości polega na tym, że klienci muszą ufać, This third form relies on the existence of large and widely recognized Institution Otherwise, merchants would not accept these Bank notes The foundational issue with banking lies in the necessity for customers to trust 9:38 że banki właściwie zarządzają swoimi rezerwami. banks to effectively manage their reserves. 9:40 W opartych na złocie systemach bankowych minionych stuleci klienci oczekiwali, że ich depozyty i banknoty da się wymienić na żądanie. In the gold-based banking systems of past centuries, customers expected that their deposits and Bank notes could be redeemed on demand. 9:48 Bankierzy jednak często zawodzili to zaufanie, bo zauważyli, że większość ludzi nie wymienia całego złota naraz, co pozwalało im pożyczać część złota, zatrzymując tylko However, bankers frequently betrayed that trust as they recognized that most individuals did not redeem all their gold at once, which allowed bankers to lend out some of their gold while maintaining only a 10:00 ułamek na wypłaty dla klientów. fraction for customer redemptions. 10:03 Jednym ze sposobów obejścia tego problemu jest bankowość pełnej rezerwy. One way around this problem is with full reserve banking. 10:06 W tym podejściu wszystkie depozyty na żądanie, które deponenci mogą wypłacić w dowolnej chwili, muszą być w pełni pokryte płynnymi rezerwami, a wszelkie kredyty udzielane przez bank muszą być finansowane In this approach, all demand deposits which can be redeemed by depositors at any time must be fully backed by liquid reserves, and any loans that a bank makes must instead be funded by 10:17 depozytami terminowymi o takim samym lub dłuższym okresie. time deposits with an equal or longer duration. 10:20 Jeśli więc bank udziela kredytu na 2 lata, powinny za nim stać certyfikaty depozytowe o okresie co najmniej 2 lat. So, if a bank offers a 2-year loan, it should be supported by certificates of deposit with at least 2 years of duration. 10:27 Takie dopasowywanie terminów daje stabilniejszy system, bo pozwala uniknąć zobowiązań dotyczących płynności, których nie zawsze da się dotrzymać. This practice of M matching durations leads to a more stable system because it avoids making commitments about liquidity that cannot always be fulfilled. 10:37 Historia w dużej mierze odrzuciła bankowość pełnej rezerwy na rzecz bankowości rezerwy cząstkowej, w której depozyty na żądanie można wypłacić w każdej chwili, choć tylko ich ułamek jest trzymany Much of history has decided against full reserve banking in favor of fractur reserve banking, where demand deposits can be redeemed at any time, even though only a fraction of them are kept in 10:46 w rezerwach na natychmiastowe wypłaty. reserves for immediate redemption. 10:48 To podejście opiera się na założeniu, że niewiele osób będzie chciało wymienić lub wypłacić pieniądze w tym samym czasie. This approach hinges on the assumption that not many people will redeem or withdraw their money at the same time. 10:55 Jednak w czasie kryzysu często właśnie tak robią. However, during crisis they often do. 10:58 Gdy pożycza się pieniądze z banku, powstają dodatkowe depozyty objęte rezerwą cząstkową. When money is borrowed from a bank, it leads to the creation of additional fractionally reserved deposits. 11:04 Te depozyty mogą następnie trafić do innego banku, gdzie znów podlegają praktyce rezerwy cząstkowej i mogą zostać od razu pożyczone dalej – i proces się powtarza. These deposits can then be placed in another bank, where they're once again subject to fractural reserve practices and can be lent out immediately, repeating the process. 11:14 Ten cykl prowadzi do podwójnego, potrójnego, poczwórnego i dalszego liczenia pieniądza bazowego, przez co system dźwiga wielokrotnie więcej roszczeń do złota, niż jest faktycznego złota. This cycle results in the double counting, triple counting, quadruple counting, and so on for base money, causing the system to be burdened with many times more gold claims than there is actual gold. 11:26 Choć przez większość czasu taki system działa dobrze, od czasu do czasu przeżywa katastrofalne awarie. While this system functions well most of the time, it occasionally experiences catastrophic failures. 11:33 Banki centralne powołano, by łagodzić skutki kryzysów bankowości rezerwy cząstkowej i wspierać finansowo rządy w czasie konfliktów. Central banks were established to mitigate the impact of fractional reserve banking crises and to provide financial support to governments during times of conflict. 11:41 System bez banku centralnego nazywa się zwykle wolną bankowością. In the absence of a central bank, a system is typically referred to as free banking. 11:46 W wolnej bankowości banki same przechowują swoje złoto, przyjmują depozyty i emitują banknoty wymienialne na złoto, choć zwykle wciąż muszą przestrzegać regulacji narzuconych przez rząd. Under a free banking arrangement, banks safeguard their own gold, issue deposits, and distribute Bank notes redeemable for gold, although they still normally have to follow regulations placed on them by the government. 11:58 Gdy natomiast powstaje bank centralny, któremu rząd nadaje status monopolisty, wszystkie banki muszą deponować swoje rezerwy w banku centralnym, In contrast, when a central bank is established and granted monopoly status by the government, all banks are required to deposit their reserves with the central bank, 12:09 który przechowuje złoto w ich imieniu. which holds the gold on their behalf. 12:11 Ten układ obejmuje praktykę rezerwy cząstkowej nawet w samym banku centralnym, który zarządza rezerwami. This setup involves fractional reserve practices even within the central bank that manages the reserves. 12:17 Gdy bank rezerwy cząstkowej mierzy się z masowym wycofywaniem depozytów (run na bank), może pożyczyć od innych banków, dając swoje kredyty jako zabezpieczenie. When a fractional reserve bank faces a run on its reserves, it can borrow from other banks using its loan assets as collateral. 12:24 Jednak podczas kryzysów finansowych wzajemna nieufność banków może prowadzić do awarii systemu, bo roszczeń do pieniądza jest znacznie więcej niż dostępnych rezerw. But during financial crises, mutual distrust among banks can lead to system failures due to excessive claims on money compared to available reserves. 12:33 Aby temu przeciwdziałać, banki centralne często uciekają się do dodruku waluty, co powoduje jej dewaluację, zerwanie powiązania ze złotem i inflację. To counter this, central banks often resort to printing more currency, causing currency devaluation, breaking gold picks, and inflation. 12:43 W końcu wiele banków centralnych i rządów całkowicie porzuciło waluty oparte na złocie, tworząc nowy rodzaj globalnego systemu finansowego. Eventually, many central banks and governments abandoned gold back currency alog together to create a new type of global financial system. 04 · 12:45 Globalny system finansowy12:52 Infrastruktura, która przenosi pieniądz i kredyt, jest niezwykle złożona, a jej struktura zmienia się w czasie wraz z postępem technologicznym i przesunięciami w geopolityce. The rails that move money and credit are highly intricate, and their structure evolves over time due to technological Advan ments and shifts in geopolitical dynamics. 13:02 U podstaw globalny system finansowy służy rozrachunkowi handlu międzynarodowego i zewnętrznemu finansowaniu między państwami. At its core, the global financial system facilitates international trade settlement and external financing between different countries. 13:09 W systemie, w którym każdy kraj prowadził własną, odrębną księgę waluty banku centralnego — często przy wzajemnej nieufności co do solidności cudzych walut — globalne aktywo rezerwowe staje się niezbędne, by spinać różne In a system where each country maintained its own separate central bank currency ledger, often with mutual distrust regarding the soundness of each other's currency, a global reserve asset becomes essential to unify various 13:22 waluty w handlu międzynarodowym. currencies for international trade. 13:24 Od 1871 roku ten system przeszedł trzy przemiany strukturalne. Since 1871, this system has undergone three structural transformations. 13:30 Po pierwszej z nich nowoczesna era finansowa rozpoczęła się od międzynarodowego standardu złota, który trwał od 1871 roku do początku XX wieku. After the first transformation, the modern financial era began with the international gold standard, which spanned from 1871 until the early 20th century. 13:39 W latach 60. XIX wieku telegraf zrewolucjonizował komunikację — ukończono pierwszy kabel transatlantycki, co umożliwiło natychmiastową łączność między kontynentami, wcześniej nie do pomyślenia. By the 1860s, the telegraph revolutionized communication with the completion of the first cross-atlantic cable, enabling instant communication across continents, a feat previously unimaginable. 13:51 Koniec wojny francusko-pruskiej w 1871 roku zapoczątkował okres pokoju w Europie i powszechne przyjęcie międzynarodowego standardu złota. The end of the Franco -Prussian War in 1871 marked the onset of a period of European peace and the wise adoption of the international gold standard. 14:02 W tym samym czasie Stany Zjednoczone scentralizowały swój system bankowy podczas wojny secesyjnej i dołączyły do Europy, przyjmując standard złota. At the same time, the United States centralized its banking system during the Civil War, and joined Europe in adopting the gold standard. 14:10 Telegraf otworzył nowe możliwości, ale przyniósł też wyzwanie. While the telegraph created new possibilities, it also introduced a challenge. 14:15 Transakcje mogły odtąd zachodzić z prędkością światła między krajami i kontynentami, ale fizyczny rozrachunek pieniądza ograniczały możliwości materii. Transactions could now occur at the speed of light across countries and continents, but physical settlements of money were constrained by the limitations of physical matter. 14:24 Ta rozbieżność stworzyła okazje do arbitrażu, które wykorzystały banki i banki centralne. This mismatch created arbitrage opportunities, which banks and central banks capitalized on. 14:30 Miały monopol na szybkie przekazy wartości na duże odległości — za pomocą papieru i telegrafu aktualizowały nawzajem swoje księgi, prawie nigdy nie musząc fizycznie wysyłać i sprawdzać prawdziwego złota. They held a monopoly over fast, longdistance value transfers, utilizing paper and telegraphic communication to update each other's ledgers with minimal need to ever physically send and verify actual gold. 14:42 W 1875 roku William Stanley Jevons wydał książkę „Pieniądz i mechanizm wymiany”. In 1875, William Stanley Jans published a book titled Money and the Mechanism of Exchange. 14:49 Podobnie jak ja w mojej książce „Broken Money” z 2023 roku, Jevons badał historię pieniądza i towarzyszący jej postęp technologiczny. Similar to my 2023 book, Broken Money, jevans explored the history of money and the technological advancements surrounding it. 14:57 Zwracał uwagę, że dzięki telegrafowi i innym szybkim środkom komunikacji transakcje mogły często odbywać się przy minimalnym udziale fizycznego kruszcu. He highlighted that thanks to to the telegraph and other rapid communication methods, transactions could frequently occur with minimal reliance on physical metal. 15:06 Globalny system finansowy ciążył ku centralizacji, zwłaszcza wokół Londynu, gdzie bankierzy mogli sprawnie rozliczać się przez scentralizowaną izbę rozrachunkową. Jevons dostrzegał jednak także poważne ryzyko, jakie niosła ta rosnąca sprawność. The global financial system was gravitating towards centralization, particularly around London, where bankers could efficiently transact through a centralized Clearing House jbans also recognized the substantial risks accompanying this growing efficiency. 15:22 Podkreślał, że roszczeń do złota jest mniej więcej 20 razy więcej niż faktycznych rezerw złota. He emphasizes that there are approximately 20 times more claims for gold than actual gold reserves. 15:28 Przestrzegał, że bankierzy nie powinni nigdy zapominać, iż te cząstkowo pokryte roszczenia są w istocie obietnicami wydania złota, choć rzadko ktoś je w ten sposób realizował. He caution that bankers should never forget that these fractionally reserved claims essentially represented promises for gold, even though they were rarely redeemed as such. 15:39 Wystarczyłoby, żeby 5% ludzi jednocześnie zażądało swojego złota, a system by runął. Even if just 5 of people simultaneously demanded their gold, the system would crumble. 15:45 Cztery dekady później ten scenariusz rozegrał się podczas I wojny światowej. Fast forward four decades and this scenario unfolded during World War I. 15:49 Era europejskiego pokoju dobiegła końca, co doprowadziło do drukowania pieniędzy na cele wojenne i masowego odmawiania wymiany na złoto w silnie lewarowanym systemie finansowym. The era of European peace came to an end, leading to money printing for wartime purposes and widespread defaults on gold redemption within a heavily leverag financial system. 16:00 Podatki na wojnę są niepopularne i mogą prowadzić do buntów i rewolucji. Taxing for wars is unpopular and can lead to revolts and revolutions by the people. 16:05 Dlatego rządy często sięgają po rozwadnianie waluty i inne, mniej przejrzyste metody finansowania wojen. So, governments often turn to currency dilution and other less transparent methods to pay for them. 16:12 W dawnych wiekach, gdy rządy chciały psuć walutę, by sfinansować wojnę, proces ten przebiegał powoli. In earlier centuries, when governments aimed to De base their currency for war financing, the process unfolded slowly. 16:19 Nie ma szybkiego sposobu, by obniżyć wartość monet, które ludzie trzymają w rękach. There is no swift method to diminish the value of coins held by people. 16:24 Wymagało to ściągania podatków, przetapiania, ponownego bicia i wprowadzania do gospodarki monet gorszej jakości. Instead, it requireed taxation, melting, renting and re introducing lower quality coins into the economy. 16:32 Jednak gdy ludzie trzymają głównie depozyty i papierowe roszczenia pokryte złotem leżącym w skarbcach banku centralnego, zerwanie wymienialności na złoto staje się kwestią jednego pociągnięcia However, in a scenario where individuals predominantly hold deposits and paper claims backed by gold stored in central bank faults the ability to sever gold redemption becomes a matter of a stroke of a 16:43 pióra — i pozwala szybko wydrukować ogromne ilości pieniędzy. pen, allowing for the rapid printing of vast amounts of money. 16:47 Rządów nie ograniczała już ilość złota w ich rezerwach. Governments were no longer restricted by the quantity of gold in their reserves. 16:51 Mogły walczyć dalej, aż wyczerpały płynne oszczędności wszystkich swoich obywateli. They could continue fighting until they depleted the liquid savings of their entire citizenry. 16:57 Drugi okres nowoczesnej ery finansowej nastał po II wojnie światowej i trwał do 1971 roku. The second period of the modern financial era unfolded after World War II and extended until 1971. 17:05 W latach wojny powiązania walut ze złotem upadły na całym świecie, a niektóre państwa wręcz zakazały obywatelom posiadania złota. During the war years, gold pegs collapsed worldwide, with some nations even outlawing gold ownership for their citizens. 17:13 Po wojnie większość krajów — poza Stanami Zjednoczonymi — była poważnie zniszczona. Following the war, most countries, except the United States, faced severe devastation. 17:18 Dlatego Stany Zjednoczone, odpowiadające za ponad 40% światowej gospodarki, objęły centralną rolę w nowym międzynarodowym systemie finansowym. So, the United States, representing over 40 of the global economy, assumed a central role in a new international financial system. 17:28 W 1944 roku, gdy alianci byli bliscy zwycięstwa, przedstawiciele 44 państw zebrali się w Bretton Woods w New Hampshire, by zaprojektować przyszły globalny system finansowy. In 1944, as the Allied forces neared victory, representatives from 44 countries convened in Bretton Woods, New Hampshire, to design the future global financial system. 17:39 Wielka Brytania opowiadała się za systemem opartym na neutralnym aktywie rezerwowym zwanym bancor, a Stany Zjednoczone forsowały powiązanie wszystkich walut z dolarem, a samego dolara ze złotem. Britain advocated for a system centered around a neutral reserve asset called a banker, while the United States pushed for pegging all currencies to the dollar, with the dollar itself tied to gold. 17:51 Zwyciężyła propozycja amerykańska, co dało początek temu, co dziś znamy jako system z Bretton Woods. The US proposal prevailed, leading to the establishment of what we now recognize as the Breton wood system. 17:58 W tym systemie Amerykanom nadal nie wolno było posiadać złota i nie mogli wymieniać dolarów na złoto. Under this system, it remained illegal for Americans to own gold, and they couldn't redeem dollars for gold. 18:06 Ten przywilej miały za to zagraniczne banki centralne. But foreign central banks had that privilege. 18:09 Po konferencji w Bretton Woods powstały Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy — kluczowe narzędzia przyciągania do systemu, egzekwowania jego zasad i jego regulowania. The creation of the World Bank and International Monetary Fund followed the Breton Woods Conference, serving as key components for enticing, enforcing, and regulating the system. 18:19 I znów piętą achillesową okazała się bankowość rezerwy cząstkowej. Once again, the Achilles heel was fractional reserve banking. 18:24 W latach 1950–1970 liczba dolarów w obiegu potroiła się za sprawą akcji kredytowej banków i deficytów rządowych, choć rezerwy złota USA kurczyły się przez wymiany dokonywane przez zagranicę. Between 1950 and 1970, the number of dollars in circulation tripled due to bank lending and government deficits, even as us gold reserves diminished through foreign redemptions. 18:36 Do tego mnożyły się dolary offshore, tworząc w praktyce jeden system rezerwy cząstkowej nadbudowany na drugim. Offshore dollars further multiplied, essentially forming one fractional reserve system on top of another. 18:42 Pod koniec lat 60. stało się jasne, że system musi upaść, co skłoniło prezydenta Nixona do zawieszenia wymienialności na złoto w 1971 roku. By the late 1960s, it became evident that the system was destined to fail, prompting President Nixon to terminate gold redeemability in 1971. 18:53 Trzecia, obecna era nowoczesnego systemu finansowego zaczęła się w latach 70., po upadku systemu z Bretton Woods. The third and current era of the modern financial system commenced in the 1970s, following the collapse of the bretonwood system. 19:01 Po 1971 roku świat znalazł się w systemie monetarnym całkowicie niczym niepokrytym — to wyraźne zerwanie z poprzednimi epokami. After 1971, the world found itself in an entirely unbacked monetary system, marking a significant departure from previous eras. 19:10 Rządy mogły zmusić obywateli do używania waluty w transakcjach krajowych, ale problemem było zaufanie do niepokrytych ksiąg innych rządów w handlu światowym. While governments could compel their citizens to use currency for domestic transactions, the challenge lay in trusting other governments' unback ledgers for global trade. 19:20 W tym okresie Stany Zjednoczone wciąż miały największą gospodarkę i potęgę militarną świata oraz globalne efekty sieciowe dolara z czasów Bretton Woods. During this period, the United States still held the world's largest economy, military power, and global dollar network effects from the Breton Woods era. 19:30 W 1974 roku administracja Nixona zawarła układ z Królestwem Arabii Saudyjskiej: Arabia Saudyjska miała sprzedawać ropę wyłącznie za dolary, gromadzić nadwyżki dolarowe In 1974, the Nixon administration struck a deal with the Kingdom of Saudi Arabia, requiring that Saudi Arabia would exclusively sell its oil in dollars, accumulate dollar surpluses, 19:41 i lokować je w obligacjach rządu USA jako rezerwy. and invest those surpluses in US government bonds as reserves. 19:46 W zamian USA oferowały lukratywne kontrakty zbrojeniowe i ochronę militarną. In return, the US would offer lucrative arms deals and military protection. 19:51 Tę praktykę rozszerzono na inne kraje OPEC, co dało początek systemowi petrodolara. This practice extended to other OPEC countries, giving rise to the Petra dollar system. 19:56 I przez długi czas niemal cały światowy handel energią był denominowany w dolarach. And for a substantial period, almost all global energy trade was denominated in dollars. 05 · 20:03 Centralizacja i abstrakcja20:03 W tych trzech erach — standardu złota, w którym państwa pokrywały swoje waluty rezerwami złota; systemu z Bretton Woods, opartego na ogromnych zasobach złota USA i powiązaniu walut innych krajów Throughout these three eras, the gold standard, where Nation supported their currencies with gold reserves, the BR and wood system, characterized by the United States substantial gold holdings and other countries pecking their currencies 20:14 z dolarem; oraz systemu petrodolara, w którym dolar i obligacje rządu USA są filarami handlu światowego — widać stopniowe przesunięcie ku dwóm cechom definiującym: to the dollar, and the Petra dollar system, where the US dollar and US government bonds serve as the pillars of global trade, one can see a gradual shift toward two defining features, 20:25 centralizacji i abstrakcji. centralization and abstraction. 20:31 Od wynalezienia i upowszechnienia telegrafu w drugiej połowie XIX wieku globalny system finansowy doświadcza koncentracji władzy i oderwania od rzeczywistości. Since the invention and deployment of the telegraph in the latter half of the 19th century, the global financial system has witnessed a consolidation of power and a separation from reality. 20:42 Skoro transakcje mogą odbywać się globalnie z prędkością światła, a fizyczny rozrachunek pieniądza tylko w tempie przemieszczania materii, do działania potrzebny jest pewien poziom abstrakcji kredytowej. The ability for transactions to occur globally at the speed of light, while physical monetary settlements can only happen at the pace of material transfer, requires a level of credit abstraction to work. 20:54 Ta zmiana dała bankom i bankom centralnym ogromną władzę, bo w praktyce zmonopolizowały szybkie przekazy wartości na duże odległości. This shift granted banks and central banks significant power, as they effectively monopolize fast, longdistance value transfers. 21:02 W końcu mogły całkiem usunąć z systemu fizyczny transfer i zdefiniować pieniądz wyłącznie przez księgi banków centralnych. Eventually, they could just drop material transfer from the system altogether, and to find money entirely around central bank ledgers. 21:10 Banki centralne przejęły rolę zarządców ksiąg w swoich krajach. Central banks took on the role of managing the ledgers for their respective countries. 21:14 Co istotne, Bank Anglii w przeszłości, a amerykańska Rezerwa Federalna obecnie pełniły też funkcję globalnych ksiąg spinających handel międzynarodowy. And notably, the Bank of England in the past, and the US Federal Reserve in the present, have also served as the global ledgers that bound international trade together. 21:24 W efekcie na świecie istnieje około 160 różnych walut, każda z lokalnym monopolem w swojej jurysdykcji i z ograniczoną albo żadną akceptacją poza jej granicami. As a result, there are approximately 160 different currencies world wide each holding a local monopoly within its own jurisdiction, with limited or no acceptance beyond its borders. 21:36 Waluty bogatych krajów tracą wartość powoli, a większość walut — szybko. Currencies of wealthy nations tend to lose value slowly, while most currencies lose value quickly. 21:42 Kotwicą tej globalnej architektury finansowej, łączącej wszystkie te waluty, jest dolar amerykański. The anchor of this global financial architecture between all these currencies is the US dollar. 21:47 Kraje trzymają w rezerwach aktywa denominowane w dolarach, denominują w dolarach znaczną część międzynarodowych kontraktów handlowych i korzystają z dolarowego finansowania od zagranicznych wierzycieli. Countries maintain dollar -denominated assets in reserves, denominate significant portions of international trade contracts in dollars, and access dollar -denominated financing from forign creditors. 21:59 To daje Stanom Zjednoczonym ogromne korzyści geopolityczne, choć niekoniecznie korzystają na tym wszyscy Amerykanie. This greatly benefits the United States geopolitically, even though it doesn't necessarily benefit all Americans. 22:05 Na przykład USA mogą osłabić dolara łagodniejszą polityką monetarną, zmniejszając siłę nabywczą rezerw walutowych krajów-wierzycieli. For instance, the United States can devalue the dollar through softer monetary policies, thereby diminishing the purching power of currency reserves held by creditor nations. 22:16 Albo mogą wzmocnić dolara ostrzejszą polityką monetarną, zwiększając wartość zobowiązań krajów-dłużników i wpychając je w kryzys finansowy. Odsetek upadających walut na Or, the United States can strengthen the dollar through tighter monetary policies, increasing the value of liabilities owed by dettor nations, and sending them into financial crisis The failure failure rate for currencies around 22:29 świecie jest bardzo wysoki. the world is very high. 22:31 W latach 90. Brazylia, wówczas piąty najludniejszy kraj świata, przeżyła dotkliwą hiperinflację. In the 1990s, Brazil, at the time the fifth most populous country in the world, experienced severe hyperinflation. 22:38 Od lat 80. hiperinflacja dotknęła też inne kraje, takie jak Argentyna, Jugosławia, Zimbabwe, Wenezuela, Polska, Kazachstan, Peru, Bułgaria, Since the 1980s or later, hyperinflation has impacted other nations such as Argentina, Yugoslavia, Zimbabwe, Venezuela, Poland, Kazakhstan, Peru, Bulgaria, 22:51 Ukraina, Liban i kilka innych. Ukraine, Lebanon, and several others. 22:54 Ponadto kraje takie jak Izrael, Meksyk, Wietnam, Ekwador, Kostaryka i Turcja zmagały się w tym okresie z trzycyfrową inflacją — na granicy hiperinflacji. Additionally, countries like Israel, Mexico, Vietnam, Ecuador, Costa Rica, and Turkey grappled with triple -digit inflation during this period, which is on the brink of hyperinflation. 23:05 Wiele innych krajów przechodziło powracające okresy dwucyfrowej inflacji. Many other countries experienced recurring periods of double -digit inflation. 23:09 Nigeria, licząca ponad 200 mln mieszkańców, w ostatniej dekadzie doświadczyła średniorocznej inflacji cen na poziomie 13%. Nigeria, with a population of over 200 million people, has witnessed an annualized price inflation rate of 13% over the past decade. 23:18 Turcja i Argentyna — obie szanowane członkinie G20, o łącznej populacji ponad 130 mln ludzi — od lat zmagają się z galopującą inflacją. Turkey and Argentina, both esteemed members of the G20 nations with a combined population exceeding 130 million people, have struggled with runaway inflation for years. 23:29 W 2016 roku Egipt, zamieszkany przez ponad 100 mln ludzi, drastycznie zdewaluował swoją walutę o połowę względem dolara, a w 2022 roku powtórzył tę dewaluację — w obu przypadkach na polecenie In 2016, Egypt, home to over 100 million people, drastically devalued its currency by half relative to the dollar and repeated this devaluation again in 2022, both actions taken at the bidding of the 23:43 Międzynarodowego Funduszu Walutowego. International Monetary Fund. 23:45 Przy takich dewaluacjach ludzie nie tylko patrzą, jak tracą na wartości ich oszczędności — cierpią też ich bieżące płace, liczone w lokalnej walucie. When such devaluations occur, not only do people see their savings lose value, but their ongoing wages, denominated in local currency units, also suffer. 23:55 W ciągu ostatnich 50 lat bardzo niewiele krajów rozwijających się osiągnęło status rozwiniętych. Over the past 50 years, very few develop ing countries have attained developed status. 24:00 Brak stabilności waluty zmusza je do polegania na finansowaniu w obcej walucie, co — paradoksalnie — w dużej mierze przyczynia się do niestabilności ich waluty i tworzy niszczące, niemal bez wyjścia błędne koło. The absence of currency stability forces them to rely on external currency financing, which ironically contribut significantly to their currency instability, creating a destructive and nearly inescapable cycle. 24:13 Nawet w bogatych krajach pieniądz często nie ma sensu. Even in wealthy countries, money often doesn't make sense. 24:16 W latach 2016–2021 Europa i Japonia zmagały się z obligacjami o ujemnej rentowności wartymi ponad 18 bln dolarów. From 2016 to 2021, Europe and Japan grappled with negative yielding bonds valued at over $18 trillion. 24:24 Zamiast dostawać odsetki za pożyczanie rządom i wielkim korporacjom, ludzie musieli płacić za ten przywilej. Instead of earning interest for lending to governments and major corporations, individuals had to pay for this privilege. 24:31 Ten wstrząs w systemie finansowym odwrócił bodźce, a globalna fala inflacji w kolejnych latach mocno nadszarpnęła siłę nabywczą posiadaczy tych obligacji. W latach 2020–2022 This upheaval in the financial system inverted incentives, and a global inflation surge in the ensuing years greatly eroded the purching power for those Bond holders Between 2020 and 2022, 24:44 Stany Zjednoczone zwiększyły dług publiczny o ponad 8 bln dolarów, a znaczną jego część de facto wydrukował bank centralny tego kraju. the United States increased its public debt by over $8 trillion, a significant portion of which was effectively printed by the country's central bank. 24:52 To ponad 60 tys. dolarów na każde amerykańskie gospodarstwo domowe. This equates to more than $60,000 per American household. 24:56 Tymczasem przeciętna amerykańska rodzina nie dostała nawet zbliżonej kwoty w ramach pomocy. However, the average American family has not received anywhere near this amount of stimulus. 25:02 Przy ponad 160 jurysdykcjach walutowych na świecie te rządy, w tym rząd USA, mają ogromną władzę, by uszczuplać wartość oszczędności i płac ludzi, często w nieprzejrzysty sposób przekazując tę wartość różnym podmiotom położonym With more than 160 currency jurisdictions worldwide, these governments, including the United States, possess substantial authority to erode the value of people's savings and wages, often channeling this value opaquely to various parties situated 25:16 bliżej źródła kreacji pieniądza. closer to the source of money creation. 25:19 Gdy pieniądz jest stale rozwadniany coraz większą podażą, wartość trafia czasem do skorumpowanych urzędników. As money is continually diluted with ever -growing supply, sometimes value is funnel to corrupt government officials. 25:27 Innym razem płynie do finansistów z uprzywilejowanym dostępem do kredytu i ratunkowych dopłat. Other times it is is funnel toward Finance years with privileged access to credit and bailouts. 25:32 Szczegóły różnią się w zależności od kraju i choć winnych jest wielu, najważniejsze jest to, że zepsute są same bodźce. The details vary by country, and although there is plenty of blame to go around, the important point is that the incentives themselves are corrupt. 06 · 25:40 Pieniądz open source25:40 Sedno problemu nie leży w konkretnych osobach, które wykorzystują system, ani nawet w tych, które go utrzymują. The heart of the problem does not lie with specific individuals taking advantage of the system, or even those maintaining the system. 25:47 Problem w tym, że sam system jest po prostu zepsuty i przestarzały. The problem is that the system itself is simply broken and outdated. 25:51 Być może potrzebny jest zupełnie nowy system — taki, którego nie da się zmienić jednym przełącznikiem; zdecentralizowany; niewymagający niczyjego pozwolenia; Perhaps what is needed is an entirely new system, one that cannot be changed at the flip of a switch, one that is decentralized, ized one that is permissionless, 26:00 o otwartym kodzie źródłowym. one that is open source. 26:03 Od narodzin internetu kryptografowie szukali sposobów na stworzenie zdecentralizowanej waluty cyfrowej. Since the development of the internet, cryptographers have sought methods for creating decentralized digital currency. 26:09 W 1982 roku David Chaum opublikował pracę o tym, jak grupy, które sobie nawzajem nie ufają, mogą za pomocą kryptografii prowadzić wspólną bazę danych, czyli księgę. In 1982, David cha published a research paper on how mutually distrustful groups could use cryptography to maintain a shared database or ledger. 26:19 W latach 90. i na początku XXI wieku Adam Back, Nick Szabo i Hal Finney badali sposoby tworzenia cyfrowych tokenów opartych na energii elektrycznej i mocy obliczeniowej — During the 1990s and early 2000s, figures like Adam Back, Nick Zabo and Hal fny explored ways to create digital tokens supported by electricity and processing power, 26:31 koncepcję znaną jako proof of work. a concept known as proof of work. 26:33 W 2008 roku anonimowy programista posługujący się imieniem Satoshi Nakamoto opublikował white paper Bitcoina, rozwijający te wcześniejsze idee. In 2008, an anonymous programmer using the name Satoshi Nakamoto published the Bitcoin white paper, which expanded on these earlier ideas. 26:43 Opisywał on metodę tworzenia zdecentralizowanej waluty cyfrowej z użyciem rozproszonej sieci węzłów oraz znakowania czasem transakcji za pomocą kryptografii i proof of work. It outlined a method for creating a decentralized digital currency using a distributed network of nodes and transaction timestamping through cryptography and proof of work. 26:52 W 2009 roku Nakamoto udostępnił aplikację open source realizującą ten projekt — i tak narodził się łańcuch czasu Bitcoina. In 2009, Nakamoto released the open source application to implement his design, and thus the Bitcoin time chain was born. 27:02 Niezwykłość Bitcoina polega na tym, że umożliwia ostateczny rozrachunek aktywem na okaziciela z prędkością światła. What makes Bitcoin remarkable is its ability to enable beer asset final settlements at the speed of light. 27:08 W praktyce likwiduje lukę między szybkością transakcji a szybkością rozrachunku, istniejącą od końca XIX wieku. It effectively closes the speed gap between transactions and settlements that has persisted since the late 19th century. 27:15 Innymi słowy, to pierwszy działający sposób, by szybko przesyłać pieniądze na duże odległości bez polegania na scentralizowanych pośrednikach i kredycie. In other words, it's the first workable way to quickly send money long distances without relying on centralized intermediaries and credit. 27:23 I ma własną, skończoną jednostkę rozrachunkową, której nie da się rozwodnić. And it comes with its own finite unit of account that cannot be diluted. 27:27 Przez ostatnie 15 lat Bitcoin był na różne sposoby udoskonalany, testowany pod kątem odporności na ataki i kopiowany przez konkurentów, którzy sprawdzali, czy da się to zrobić lepiej. For the past 15 years, Bitcoin has been refined in various ways, tested to see how robust it issue attacks, and copied by competitors to see if there's any way to do it better. 27:38 Jak dotąd niezmiennie pozostaje największą, najpłynniejszą, najbardziej zdecentralizowaną i najbezpieczniejszą kryptowalutą. So far, it has continuously remained the largest, most liquid, most decentralized, and most secure cryptocurrency. 27:46 Choć był zmienny, Bitcoin cykl po cyklu osiągał coraz wyższe szczyty i coraz wyższe dołki wartości rynkowej i adopcji. Although it has been volatile, Bitcoin has reached higher highs and higher lows of market value and adoption, cycle after cycle. 27:55 Bitcoin działa, bo każdy może uruchomić otwarty węzeł na prostym urządzeniu, takim jak laptop, a wszystkie te węzły przechowują pełną historię księgi. Bitcoin works because anyone can run an open node on a simple device such as a laptop, and these nodes all store the full history of the ledger. 28:04 Użytkownicy mają klucze prywatne, którymi podpisują transakcje i płacą opłaty, by przenosić monety lub ich ułamki między adresami. Users possess private keys, enabling them to sign transactions and pay fees to move coins or fractional coins between addresses. 28:12 Górnicy dostarczają energię elektryczną i moc obliczeniową, by dopisywać do księgi nowe bloki transakcji, w zamian otrzymując opłaty transakcyjne i nowe monety generowane w każdym nowym bloku we wczesnych latach Miners contribute electricity and processing power to add new transaction blocks to the ledger in exchange for receiving transaction fees and new coins that are generated in each new block during the early years 28:24 sieci. of the network. 28:25 Żaden pojedynczy podmiot, łącznie z twórcą sieci, nie może zmienić zasad, rozwodnić cudzych monet ani cenzurować transakcji. No individual entity, including the network Net's creator, can change the rules, dilute people's coins, or censor transactions. 28:33 Sieć można jednak z czasem aktualizować w sposób wstecznie kompatybilny — robi to zmieniające się grono deweloperów open source — gdy tylko operatorzy węzłów i górnicy osiągną wystarczający konsensus, The network can, however, be updated over time in a backwards compatible way by a revolving set of contributing open source developers whenever there is enough consensus by the node operators and the miners 28:44 by to zrobić. to do so. 28:46 Choć dodatkowe warstwy mogą zwiększyć szybkość Bitcoina, przepustowość transakcji czy programowalność, warstwa bazowa pozostaje prosta i odporna. While additional layers can enhance Bitcoin speed, transaction throughput, or programmability, the base layer remains simple and robust. 28:54 Przy docelowo stałej podaży 21 mln bitcoinów, generowanych przez górników w czasie według zaprogramowanego od początku deflacyjnego wzorca, wartość można wysłać każdemu, kto ma dostęp do internetu, albo zabrać ze sobą With an eventual fixed supply of 21 million Bitcoins generated by miners over time in a pre-programmed deflationary pattern since inception, value can be sent to anyone with an internet connection or brought with 29:06 w dowolne miejsce na świecie. Bitcoin to zdecentralizowany pieniądz cyfrowy, realna alternatywa dla inflacyjnych, scentralizowanych ksiąg bankowych. anyone globally. Bitcoin is decentralized digital money, offering a viable alternative to inflationary, centralized banking ledgers. 29:14 Ta technologia pomaga przebić 160 różnych baniek walut fiducjarnych, w których ludzie są uwięzieni. This technology is helping to pierce the 160 different fiat currency bubbles that people are trapped in. 29:20 Gotówkę i złoto można zatrzymać na lotnisku, a przelewy bankowe są ściśle kontrolowane, ale ludzie mogą wysyłać bitcoiny bezpośrednio innym ponad granicami albo zabierać je ze sobą, przemieszczając się po Cash and gold can be blocked in airports and bank transfers are tightly controlled, but people can send Bitcoins directly to other across borders or bring their Bitcoins with them as they move around 29:31 świecie — wystarczy zapisać lub zapamiętać 12 słów reprezentujących klucz prywatny. the world just by writing down or memorizing 12 words representing their private key. 29:37 Ludzie mogą chronić się przed rozwadnianiem pieniądza i cenzurą finansową. People can protect themselves against monetary dilution and financial censorship. 29:41 W świecie, w którym połowa ludzkości żyje pod różnymi odcieniami autorytaryzmu, a miliardy zmagają się z uporczywie wysoką inflacją, możliwości rozbicia tych 160 walutowych silosów i połączenia ich In a world where half of the population lives under varying shades of authoritarianism, and billions of people live with persistently high inflation, the ability to fracture these 160 currency silos and connect them 29:53 ze sobą nie należy lekceważyć. together should not be underestimated. 29:56 Ta technologia przyspieszyła jednak także rozwój bardziej scentralizowanych walut cyfrowych. However, this te technology has also catalyzed the development of more centralized digital currencies. 30:02 Prywatne stablecoiny na przykład pozwalają, by zabezpieczone tokeny dolarowe krążyły na wielu blockchainach, dając ludziom w licznych krajach o wysokiej inflacji łatwiejszy dostęp do dolarów jako oszczędności. Private stable coins, for instance, enable collateralized dollar tokens to trade on multiple blockchains, providing people in numerous highly inflationary countries easier access to US dollars for savings. 30:14 Ponadto rządy badają, a czasem już wprowadzają cyfrowe waluty banków centralnych — natywnie cyfrowe, jeszcze bardziej scentralizowane wersje walut fiducjarnych. Additionally, governments have explored and sometimes launched central bank digital currencies, which are digitally native, even more centralized versions of fiat currencies. 30:24 Ta epoka to rozwidlenie dróg, które otwiera dwie odmienne ścieżki. This era marks a fork in the road, offering two distinct paths going forward. 30:29 Przez ostatnie półtora wieku, w epoce telekomunikacji, globalny system finansowy ciążył ku coraz większej centralizacji, abstrakcji i inflacji — napędzanej luką między szybkością transakcji a szybkością rozrachunku Over the past century and a half, within the telecommunication age, the global financial system has gravitated toward increased centralization, abstraction, and inflation, driven by the gap and speed between transactions and settlements, 30:42 i opartej na wciąż rosnącym kredycie, który tę lukę zasypywał. and relying on ever -expanding credit to bridge this gap. 30:45 Większość dawnych technologii, które usprawniały pieniądz, robiła to kosztem jego centralizacji i większej kontroli. Most technologies in the past that made money more efficient have come at the cost of making it more centralized and controlled. 30:52 Na jednej ścieżce cyfrowe waluty banków centralnych mogą kontynuować dotychczasowy trend coraz bardziej scentralizowanych systemów, dających państwom precyzyjną kontrolę, władzę i możliwość rozwadniania wobec obywateli. On one path going forward, central bank digital currencies can continue the prior trend of ever more centralized systems that enable precise control and authority and dilution by nation states over their citizens. 31:05 Na drugiej — pojawienie się bitcoina i innych otwartych technologii kryptograficznych, umożliwiających szybki cyfrowy rozrachunek bez kredytu, bezpośrednio między stronami, wytycza kurs odbiegający od tego On the other path, the emergence of bitcoin and other open source cryptographic technologies facilitating rapid digital settlements without the need for credit in a peer-to-peer manner charts a course that diverges from this 31:17 trendu — ku bardziej zdecentralizowanemu, uproszczonemu i deflacyjnemu systemowi monetarnemu. trend, leading toward a more decentralized, streamlined, and deflationary monetary system. 31:23 Pieniądz to wspólna księga, co rodzi zasadnicze pytanie: kto nią zarządza? Money is a shared ledger, prompting the central question of who governs this ledger. 31:28 Wczesnymi systemami kredytowymi zarządzały lokalne społeczności, pieniądz towarowy podlegał prawom natury, waluty fiducjarne trafiły pod władzę banków i państw, a otwartym, zdecentralizowanym pieniądzem, takim jak bitcoin, zarządzają Early credit systems were governed by local communities, commodity money abided by natural laws, fiat currencies came under the jurisdiction of banks and nation states, and open source decentralized money like bitcoin is governed 31:41 jego użytkownicy, a wybierają go siły rynkowe. by its users and selected by market forces. 31:44 W czasach współczesnych nasz pieniądz jest zepsuty, bo został scentralizowany, zamknięty i skorumpowany na 160 różnych sposobów. In modern times, our money has been broken because it has been centralized, closed, and corrupted in 160 different ways. 31:52 Jeśli mamy go naprawić w erze cyfrowej, skuteczną metodą byłoby uczynić go bardziej zdecentralizowanym, otwartym i przejrzystym, tak by wzmacniał ludzi jako jednostki, a If we're going to fix it in the digital age, a powerful method would be to make it more decentralized, open, and transparent so that it can strengthen people as individuals while at the 32:02 zarazem kruszył finansowe silosy, które nas dzielą. same time shattering the financial silos that separate us. 32:05 Pieniądz o otwartym kodzie może każdy posiadać, każdy wysłać, każdy zabrać ze sobą, każdy może budować nowe technologie, które go ulepszają, With open source money, anyone can hold it, anyone can send it, anyone can bring it with them, anyone can build new technologies that make it better, 32:14 i wszyscy, ponad granicami, mogą być przez niego połączeni. and everyone across borders can be connected by it. 32:18 Jeśli ten film ci się podobał, podziel się nim ze znajomym. If you enjoyed this video, share it with a friend. 32:20 Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, sięgnij po moją książkę „Broken Money: Why Our Financial System Is Failing Us and How We Can Make It Better”. If you want to learn more about these topics, check out my book, Broken Money, Why Our Financial System Is Failing Us, and How We Can Make It Better.