Pełny tekst po polsku 294 zdań · zsynchronizowane z wideo
01 · 0:00 Czasy inne niż za naszego życia0:01 Zmieniający się ład światowy. The changing world order. 0:06 Czasy, które nadchodzą, będą radykalnie inne od tych, których doświadczyliśmy za naszego życia, choć podobne do wielu wcześniejszych. The times ahead will be radically different from those that we've experienced in our lifetimes, though similar to many times before. 0:15 Skąd to wiem? How do I know that? 0:16 Bo tak było zawsze. Because they always have been. 0:23 Przez mniej więcej 50 lat inwestowania w globalną makroekonomię boleśnie przekonałem się, że najważniejsze wydarzenia, które mnie zaskoczyły, zaskoczyły mnie dlatego, że nigdy wcześniej nie zdarzyły się za mojego życia. Over my roughly 50 years of global macroeconomic investing, I've learned the hard way that the most important events that surprised me, did so because they never happened in my lifetime. 0:38 Te bolesne niespodzianki skłoniły mnie do zbadania ostatnich 500 lat historii w poszukiwaniu podobnych sytuacji. Zobaczyłem, że rzeczywiście zdarzały się wiele razy, przy wzlotach i upadkach These painful surprises led me to study the last 500 years of history for similar situations where I saw that they had indeed happened many times before with the ups and the downs of 0:52 imperiów holenderskiego, brytyjskiego i amerykańskiego. the Dutch, British, and US empires. 1:02 I za każdym razem był to znak zmieniającego się ładu światowego. And every time they did, it was a sign of the changing world order. 1:10 To badanie dało mi cenne lekcje, które przekażę wam tutaj w skondensowanej formie. This study taught me valuable lessons that I'm going to pass along to you here in a distilled form. 1:17 Pełną wersję znajdziecie w mojej książce „Zasady wobec zmieniającego się ładu światowego”. You can find the comprehensive version in my book, Principles for Dealing with the Changing World Order. 1:26 Zacznę od historii, która mnie tu doprowadziła — o tym, jak nauczyłem się przewidywać przyszłość, badając przeszłość. Let me begin with a story that brought me to this point, about how I learned to anticipate the future by studying the past. 02 · 1:33 Lekcja z 1971 roku: dzień, w którym skończyły się pieniądze1:46 W 1971 roku, kiedy byłem młodym urzędnikiem na parkiecie nowojorskiej giełdy, Stanom Zjednoczonym skończyły się pieniądze i nie spłaciły swoich długów. In 1971, when I was a young clerk on the floor of the New York Stock Exchange, the United States ran out of money and defaulted on its debts. 1:57 Tak, dobrze słyszycie. Stanom Zjednoczonym skończyły się pieniądze. That's right. The US ran out of money. 2:00 Jak to możliwe? Otóż wtedy pieniądzem w rozliczeniach między państwami było złoto. How? Well, back then gold was the money used in transactions between countries. 2:07 Pieniądz papierowy, taki jak dolar, był jak czek z książeczki czekowej — nie miał innej wartości poza tym, że można go było wymienić na złoto, które było prawdziwym pieniądzem. Paper money, like the dollar, was like checks in a checkbook in that it had no value other than it could be exchanged for gold, which was the real money. 2:16 W tamtym czasie Stany Zjednoczone wydawały znacznie więcej, niż zarabiały, wypisując dużo więcej takich papierowych czeków, niż miały w banku złota na At the time, the United States was spending a lot more money than it was earning by writing a lot more of these paper money checks than it had gold in the bank to 2:27 ich wymianę. exchange for them. 2:29 Gdy ludzie zanosili te czeki do banku, żeby wymienić je na złoto, zasoby złota w USA zaczęły topnieć. As people turned these checks into the bank for gold money, the amount of gold in the US started to dwindle. 2:36 Szybko stało się jasne, że USA nie dotrzymają obietnic wobec całego istniejącego pieniądza papierowego, więc posiadacze dolarów rzucili się do ich wymiany, zanim złoto się skończy. It soon became obvious that the US couldn't keep its promises for all the existing paper money, so people holding dollars rushed to exchange them before the gold ran out. 2:49 Widząc, że USA zaraz zabraknie prawdziwych pieniędzy, w niedzielę wieczorem 15 sierpnia prezydent Nixon wystąpił w telewizji i oznajmił światu, że USA łamią obietnicę, Recognizing that the US was going to run out of real money, on Sunday evening, August 15th, President Nixon went on television to tell the world that the US was breaking its promise to 3:02 że ludzie mogą wymieniać dolary na złoto. let people exchange their dollars for gold. 3:04 Oczywiście nie ujął tego w ten sposób. Of course, he didn't say it that way. 3:06 Powiedział to bardziej dyplomatycznie, nie dając jasno do zrozumienia, że Stany Zjednoczone ogłaszają niewypłacalność. He said it more diplomatically, without making it clear that the United States was defaulting. 3:12 Siła waluty narodowej opiera się na sile gospodarki danego narodu. The strength of a nation's currency is based on the strength of that nation's economy. 3:16 A gospodarka amerykańska jest zdecydowanie najsilniejsza na świecie. And the American economy is by far the strongest in the world. 3:21 W związku z tym poleciłem sekretarzowi skarbu podjęcie działań niezbędnych do obrony dolara przed spekulantami. Accordingly, I have directed the secretary of the treasury to take the action necessary to defend the dollar against the speculators. 3:30 Poleciłem sekretarzowi Connally’emu tymczasowe zawieszenie wymienialności dolara na złoto lub inne aktywa rezerwowe, z wyjątkiem kwot i warunków uznanych za służące stabilności monetarnej I have directed Secretary Connally to suspend temporarily the convertibility of the dollar into gold or other reserve assets, except in amounts and conditions determined to be in the interest of monetary stability and 3:43 i najlepszemu interesowi Stanów Zjednoczonych. in the best interest of the United States. 3:46 Patrzyłem na to osłupiały, rozumiejąc, że pieniądz, jaki znaliśmy, właśnie się kończy. I watched in awe realizing that money as we understood it was ending. 3:52 Co za kryzys! What a crisis! 3:55 Spodziewałem się, że następnego dnia giełda runie, więc przyszedłem na parkiet wcześnie, żeby się przygotować. I expected the stock market to plunge the next day, so I got on the exchange floor early to prepare. 4:02 Gdy zabrzmiał dzwonek otwarcia, wybuchło pandemonium, ale nie takie, jakiego się spodziewałem. When the opening bell rang, pandemonium broke out, but not the kind I expected. 4:08 Rynek poszedł w górę — mocno w górę — i wzrósł w sumie o prawie 25%. The market was up - way up - and went on to rise nearly 25%. 4:15 Zaskoczyło mnie to, bo nigdy wcześniej nie przeżyłem dewaluacji waluty. That surprised me because I never experienced a currency devaluation before. 4:23 Kiedy zagłębiłem się w historię, odkryłem, że dokładnie to samo wydarzyło się w 1933 roku i miało dokładnie ten sam skutek. When I dug into history, I discovered that the exact same thing happened in 1933 and had the exact same effect. 4:32 Wtedy papierowe dolary również były powiązane ze złotem, którego USA zaczynało brakować, bo wydawały więcej papierowych czeków, niż miały złota na ich wymianę. Then, paper dollars were also linked to gold, which the US was running out of because it was spending more paper money checks than it had gold to exchange for them. 4:43 A prezydent Roosevelt ogłosił w radiu, że państwo złamie obietnicę wymiany dolarów na złoto. And President Roosevelt announced on the radio that he would break the country's promise to exchange dollars for gold. 4:51 Wydałem wówczas proklamację ustanawiającą ogólnokrajowe święto bankowe. It was then that I issued the proclamation providing for the national bank holiday. 4:57 Był to pierwszy krok rządu w odbudowie naszej tkanki finansowej i gospodarczej. And this was the first step in the government's reconstruction of our financial and economic fabrics. 5:04 Drugim krokiem, w ubiegły czwartek, była ustawa szybko i patriotycznie uchwalona przez Kongres, potwierdzająca moją proklamację i poszerzająca moje uprawnienia, tak by — z uwagi na potrzebę czasu — można było The second step, last Thursday, was the legislation promptly and patriotically passed by the Congress confirming my proclamation and broadening my powers so that it became possible in view of the requirement of time 5:20 przedłużyć to święto i stopniowo je znosić w nadchodzących dniach. to extend the holiday and lift the ban of that holiday gradually in the days to come. 5:27 Ustawa ta dała też uprawnienia do opracowania programu… This law also gave authority to develop a program... 5:32 W obu przypadkach zerwanie powiązania ze złotem pozwoliło USA dalej wydawać więcej, niż zarabiały, po prostu drukując więcej papierowych dolarów. In both cases, breaking the link to gold allowed the US to continue spending more than it earned simply by printing more paper dollars. 5:42 Ponieważ dolarów przybyło, a bogactwa kraju nie, wartość każdego dolara spadła. Since there was an increase in the number of dollars without an increase in the country's wealth, the value of each dollar fell. 5:51 Gdy te nowe dolary trafiały na rynek bez odpowiedniego wzrostu produktywności, szły na zakup akcji, złota i surowców, przez co ich ceny rosły. As these new dollars entered the market without a corresponding increase in productivity, they went to buy lots of stocks, gold and commodities, and hence caused their prices to rise. 6:06 Im więcej studiowałem historię, tym wyraźniej widziałem, że dokładnie to samo działo się wiele, wiele razy wcześniej. As I studied more history, I saw that the exact same thing happened many, many times before. 6:13 Zobaczyłem, że od zarania dziejów, gdy rządy wydawały znacznie więcej, niż zbierały z podatków, a sytuacja się pogarszała, kończyły im się pieniądze i potrzebowały więcej. I saw that since the beginning of time, when governments spent much more than they took in taxes and conditions got bad, they ran out of money and they needed more. 6:27 Więc drukowały więcej, dużo więcej, co obniżało wartość pieniądza i podnosiło ceny niemal wszystkiego, w tym akcji, złota i surowców. So, they printed more, a lot more, which made its value fall and made the prices of most everything, including stocks, gold and commodities rise. 6:40 Wtedy po raz pierwszy poznałem zasadę: gdy banki centralne drukują dużo pieniędzy, by złagodzić kryzys, kupuj akcje, złoto i surowce, bo ich wartość wzrośnie, a wartość That's when I first learned the principle that when central banks print a lot of money to relieve a crisis, buy stocks, gold and commodities because their value will rise and the value of 6:54 pieniądza papierowego spadnie. paper money will fall. 6:55 To samo drukowanie pieniędzy miało miejsce w 2008 roku, by złagodzić kryzys zadłużenia wywołany kredytami hipotecznymi, i w 2020 roku, by złagodzić kryzys gospodarczy wywołany pandemią. This printing of money is also what happened in 2008 to relieve the mortgage-driven debt crisis, and in 2020 to relieve the pandemic-driven economic crisis. 7:07 I niemal na pewno wydarzy się w przyszłości. And it almost certainly will happen in the future. 7:11 Dlatego radzę wam pamiętać o tej zasadzie. So, I suggest that you keep this principle in mind. 7:16 Te doświadczenia dały mi kolejną zasadę: żeby zrozumieć, co na ciebie nadchodzi, musisz zrozumieć, co działo się przed tobą. These experiences gave me another principle, which is, to understand what is coming at you, you need to understand what happened before you. 7:25 Ta zasada skłoniła mnie do zbadania, jak bańka szalonych lat dwudziestych przerodziła się w Wielki Kryzys lat trzydziestych. Wyciągnięte z tego lekcje pozwoliły mi przewidzieć i zarobić na tym, jak bańka z 2007 roku przerodziła się That principle led me to study how the roaring twenties bubble turned into the 1930s depression, which gave me the lessons that allowed me to anticipate and profit from the 2007 bubble turning into 7:42 w krach z 2008 roku. the 2008 bust. 7:44 Wszystkie te doświadczenia wyrobiły we mnie niemal instynktowny odruch, by szukać w przeszłości podobnych sytuacji i uczyć się z nich, jak dobrze poradzić sobie z przyszłością. All these experiences led me to develop an almost instinctual urge to look to the past for similar situations to learn how to handle the future well. 03 · 8:00 Zmieniające się porządki7:59 Zmiany ładu. W ciągu ostatnich kilku lat Changing orders. (man whistles) (machine beeping) Over the last few years, 8:17 trzy wielkie rzeczy, które nie zdarzyły się za mojego życia, skłoniły mnie do podjęcia tego badania. three big things that hadn't happened in my lifetime prompted me to do this study. 8:22 Po pierwsze, państwa nie miały dość pieniędzy na spłatę długów, nawet po obniżeniu stóp procentowych do zera. First, countries didn't have enough money to pay their debts, even after lowering interest rates to zero. 8:30 Więc ich banki centralne zaczęły drukować mnóstwo pieniędzy, żeby je spłacić. So their central banks began printing lots of money to do so. 8:35 Po drugie, pojawiły się wielkie konflikty wewnętrzne z powodu rosnących różnic w majątku i wartościach. Second, big internal conflicts emerged due to growing gaps in wealth and values. 8:41 Przejawiło się to w populizmie politycznym i polaryzacji między lewicą, która chce redystrybuować bogactwo, a prawicą, która chce bronić tych, którzy je posiadają. This showed up in political populism and polarization between the left, who want to redistribute wealth, and the right, who want to defend those holding the wealth. 8:51 I po trzecie, narastający konflikt zewnętrzny między wschodzącym mocarstwem a mocarstwem dominującym, jak dzieje się teraz między Chinami a Stanami Zjednoczonymi. And third, increasing external conflict between a rising great power and the leading great power, as is now happening with China and the United States. 9:03 Spojrzałem więc wstecz. So, I looked back. 9:05 Zobaczyłem, że wszystko to już wiele razy działo się jednocześnie i niemal zawsze prowadziło do zmiany ładu wewnętrznego i światowego. I saw that all these had happened together before many times and nearly always led to changing domestic and world orders. 9:14 Ostatni raz ta sekwencja wystąpiła w latach 1930–1945. The last time this sequence happened was from 1930 to 1945. 9:22 Czym właściwie jest ład? What exactly is an order? 9:24 – zapytacie. You might ask. 9:25 To system rządzący tym, jak ludzie postępują wobec siebie nawzajem. It's a governing system for people dealing with each other. 9:29 Istnieją łady wewnętrzne, rządzące wewnątrz państw, zwykle zapisane w konstytucjach. There are internal orders for governing within countries, typically laid out in constitutions. 9:36 I istnieje ład światowy, rządzący relacjami między państwami, zwykle zapisany w traktatach. And there is a world order for governing between countries, typically laid out in treaties. 9:42 Ład wewnętrzny zmienia się w innym czasie niż światowy, ale czy wewnątrz państw, czy między nimi, te łady zwykle zmieniają się po wojnach. Internal orders change at different times than world orders, though whether within or between countries, these orders typically change after wars. 9:53 Domowych wewnątrz państw, międzynarodowych między państwami. Civil wars within countries, international wars between countries. 9:59 Dochodzi do nich, gdy nowe, rewolucyjne siły pokonują słabe, stare porządki. They happen when revolutionary new forces defeat weak old orders. 10:05 Na przykład ład wewnętrzny USA zapisano w konstytucji w 1789 roku, po rewolucji amerykańskiej, i działa do dziś, nawet po wojnie secesyjnej. For example, the US internal order was laid out in the constitution in 1789 after the American Revolution, and it is still operating today, even after the American Civil War. 10:18 Rosja pozbyła się starego ładu i ustanowiła nowy w rewolucji 1917 roku, a ten skończył się w 1991 roku stosunkowo bezkrwawą rewolucją. Russia got rid of its old order and established a new one with the Russian revolution in 1917, which ended in 1991 with a relatively bloodless revolution. 10:30 Chiny zapoczątkowały obecny ład wewnętrzny w 1949 roku, gdy Komunistyczna Partia Chin wygrała wojnę domową. China began its current internal order in 1949 when the Chinese Communist Party won the civil war. 10:38 Rozumiecie, o co chodzi. You get the idea. 10:40 Obecny ład światowy, powszechnie nazywany amerykańskim, ukształtował się po zwycięstwie aliantów w II wojnie światowej, gdy USA wyłoniły się jako dominujące mocarstwo świata. The current world order commonly called the American world order, formed after the allied victory in World War II when the US emerged as the dominant world power. 10:52 Określono go w porozumieniach i traktatach regulujących działanie globalnego zarządzania i systemów monetarnych. It was set out in agreements and treaties for how global governance and monetary systems work. 10:59 W 1944 roku nowy światowy system monetarny określono w porozumieniu z Bretton Woods, które uczyniło dolara wiodącą walutą rezerwową świata. In 1944, the new world monetary system was laid out in the Bretton Woods Agreement and established the dollar as the world's leading reserve currency. 11:12 Waluta rezerwowa to waluta powszechnie akceptowana na całym świecie, a posiadanie jej to kluczowy czynnik, dzięki któremu państwo staje się najbogatszym i najpotężniejszym imperium. A reserve currency is a currency that is commonly accepted around the world, and having one is a key factor in a country becoming the richest and most powerful empire. 11:24 Gdy ustanowione zostają nowe dominujące mocarstwo i nowy system monetarny, zaczyna się nowy ład światowy. With a new dominant power and monetary system established, a new world order begins. 11:31 Te zmiany zachodzą w ponadczasowym i uniwersalnym cyklu, który nazywam Wielkim Cyklem. These changes take place in a timeless and universal cycle that I call the big cycle. 04 · 11:38 Wielki cykl w skrócie11:40 Zacznę od krótkiego przeglądu, potem przedstawię pełniejszą wersję, a jeśli chcecie więcej, odeślę was do mojej książki. I'll start with a quick overview, then give you a more complete version and then direct you to my book if you want more. 11:51 Badając 10 najpotężniejszych imperiów ostatnich 500 lat i trzy ostatnie waluty rezerwowe, prześledziłem wzlot i upadek imperium holenderskiego i guldena, As I studied the 10 most powerful empires over the last 500 years and the last three reserve currencies, it took me through the rise and decline of the Dutch empire and the guilder, 12:05 imperium brytyjskiego i funta, wzlot i początek schyłku imperium amerykańskiego i dolara oraz upadek i odrodzenie imperium chińskiego i jego walut, the British empire and the pound, the rise and early decline in the United States empire and the dollar, and the decline and rise of the Chinese empire and its currencies, 12:17 a także wzlot i upadek imperiów hiszpańskiego, niemieckiego, francuskiego, indyjskiego, japońskiego, rosyjskiego i osmańskiego wraz z ich ważnymi konfliktami, jak pokazuje ten wykres. as well as the rise and decline of the Spanish, German, French, Indian, Japanese, Russian, and Ottoman empires, along with their significant conflicts as measured in this chart. 12:34 Żeby lepiej zrozumieć wzorce Chin, zbadałem też wzloty i upadki chińskich dynastii i ich pieniądza aż do roku 600. To understand China's patterns better, I also studied the rise and fall of Chinese dynasties and their monies back to the year 600. 12:44 Ponieważ patrzenie na wszystkie te miary naraz może być mylące, skupię się na czterech najważniejszych: holenderskim, brytyjskim, amerykańskim i chińskim. Because looking at all these measures at once can be confusing, I'll focus on the four most important ones, the Dutch, British, US and Chinese. 12:55 Szybko zauważycie wzorzec. You'll quickly notice the pattern. 12:59 Teraz nieco uprośćmy ten obraz. Now let's simplify the form a bit. 13:02 Jak widać, przebiegały one w zachodzących na siebie cyklach, trwających około 250 lat, z 10–20-letnimi okresami przejściowymi między nimi. As you can see, they transpired in overlapping cycles that lasted about 250 years with 10 to 20 year transition periods between them. 13:12 Zazwyczaj te okresy przejściowe były czasem wielkich konfliktów, bo dominujące mocarstwa nie upadają bez walki. Typically, these two transitions have been periods of great conflict because leading powers don't decline without a fight. 13:21 Jak więc mierzę potęgę imperium? So, how am I measuring an empire's power? 13:24 W tym badaniu użyłem ośmiu wskaźników. In this study, I used eight metrics. 13:28 Miarę całkowitej potęgi każdego państwa uzyskuję, uśredniając je. Each country's measure of total power is derived by averaging them together. 13:33 Są to: edukacja, wynalazczość i rozwój technologii, konkurencyjność na rynkach światowych, produkcja gospodarcza, udział w handlu światowym, They are education, inventiveness and technology development, competitiveness in global markets, economic output, share of world trade, 13:46 siła militarna, potęga centrum finansowego dla rynków kapitałowych oraz siła waluty jako waluty rezerwowej. military strength, the power of their financial center for capital markets and the strength of their currency as a reserve currency. 13:55 Ponieważ te siły da się zmierzyć, możemy zobaczyć, jak silne jest każde państwo teraz, jakie było w przeszłości i czy rośnie w siłę, czy słabnie. Because these powers are measurable, we can see how strong each country is now, was in the past, and whether they're rising or declining. 14:06 Analizując sekwencje z wielu państw, możemy zobaczyć, jak przebiega typowy cykl. By examining the sequences from many countries, we can see how a typical cycle transpires. 14:14 A ponieważ wahania mogą być mylące, możemy to nieco uprościć i skupić się na wzorcu zależności przyczynowo-skutkowych, które napędzają wzlot i upadek typowego imperium. And because the wiggles can be confusing, we can simplify it a bit to focus on the pattern of cause-effect relationships that drive the rise and decline of a typical empire. 14:27 Jak widać, lepsza edukacja zwykle prowadzi do większej innowacyjności i rozwoju technologii, a z opóźnieniem — do ustanowienia waluty jako waluty rezerwowej. As you can see, better education typically leads to increased innovation and technology development, and with a lag, the establishment of the currency as a reserve currency. 14:40 Widać też, że te siły potem słabły w podobnej kolejności, wzajemnie wzmacniając swój upadek. You can also see that these forces then declined in a similar order, reinforcing each other's decline. 14:48 Przyjrzyjmy się teraz typowej sekwencji wydarzeń wewnątrz państwa, która wywołuje te wzloty i upadki. Let's now look at the typical sequence of events going on inside a country that produces these rises and declines. 14:56 W skrócie: Wielki Cykl zwykle zaczyna się, gdy wielki konflikt, często wojna, wyłania nowe dominujące mocarstwo i nowy ład światowy. In a nutshell, the big cycle typically begins after a major conflict, often a war, establishes the new leading power and the new world order. 15:08 Ponieważ nikt nie chce rzucać wyzwania tej potędze, zwykle następuje okres pokoju i dobrobytu. Because no one wants to challenge this power, a period of peace and prosperity typically follows. 15:14 Gdy ludzie przyzwyczajają się do pokoju i dobrobytu, coraz mocniej zakładają, że to będzie trwać. As people get used to this peace and prosperity, they increasingly bet on it continuing. 15:20 Pożyczają na to pieniądze, co w końcu prowadzi do bańki finansowej. They borrow money to do that, which eventually leads to a financial bubble. 15:26 Udział imperium w handlu rośnie. The empire's share of trade grows. 15:28 A gdy większość transakcji odbywa się w jego walucie, staje się ona walutą rezerwową, co prowadzi do jeszcze większego zadłużania się. And when most transactions are conducted in its currency, it becomes a reserve currency, which leads to even more borrowing. 15:37 Jednocześnie ten rosnący dobrobyt rozkłada bogactwo nierówno. At the same time, this increased prosperity distributes wealth unevenly. 15:43 Zwykle więc rośnie przepaść majątkowa między bogatymi, którzy „mają”, a biednymi, którzy „nie mają”. So the wealth gap typically grows between the rich "haves" and the poor "have-nots". 15:50 W końcu bańka finansowa pęka, co prowadzi do drukowania pieniędzy i nasilenia konfliktu wewnętrznego między bogatymi a biednymi, a to prowadzi do jakiejś formy rewolucji, która redystrybuuje bogactwo. Eventually, the financial bubble bursts, which leads to the printing of money, an increased internal conflict between the rich and the poor, which leads to some form of revolution to redistribute wealth. 16:04 Może do niej dojść pokojowo albo w formie wojny domowej. This can happen peacefully or as a civil war. 16:08 Gdy imperium zmaga się z tym konfliktem wewnętrznym, jego potęga maleje w stosunku do rosnących w siłę rywali z zewnątrz. While the empire struggles with this internal conflict, its power diminishes relative to external rival powers on the rise. 16:18 Gdy nowe, wschodzące mocarstwo staje się dość silne, by konkurować z dominującym mocarstwem przeżywającym wewnętrzny rozpad, dochodzi do konfliktów zewnętrznych, When a new rising power gets strong enough to compete with the dominant power that is having domestic breakdowns, external conflicts, most typically wars, 16:30 najczęściej wojen. Z tych wojen wewnętrznych i zewnętrznych wyłaniają się nowi zwycięzcy i przegrani. take place. Out of these internal and external wars come new winners and losers. 16:37 Potem zwycięzcy wspólnie tworzą nowy ład światowy. Then the winners get together to create the new world order. 16:42 I cykl zaczyna się od nowa. And the cycle begins again. 16:45 Patrząc wstecz, zobaczyłem, że te zależności przyczynowo-skutkowe napędzały cykle wzlotów i upadków aż do czasów Cesarstwa Rzymskiego. As I looked back, I saw that these cause and effect relationships drove the cycles of rises and declines all the way back to the Roman empire. 16:54 Zobaczyłem, jak historie poszczególnych cykli splatały się z innymi — przed, w trakcie i po nich — tak jak każda pojedyncza historia splata się z innymi w epicką, I saw how the stories of each one of these cycles blended together with others before, during, and after in the same way as each individual story blends with others to make the epic 17:09 500-letnią opowieść, która jest naszą wspólną historią. 500 year story that is our collective history. 17:13 I podobnie jak cykle życia człowieka, żadne dwa nie są identyczne, ale większość jest podobna. And like human life cycles, no two are exactly the same, but most are similar. 17:20 Napędzają je logiczne zależności przyczynowo-skutkowe, które przechodzą przez kolejne etapy: od narodzin, przez siłę i dojrzałość, po słabość i nieuchronny upadek. They're driven by logical cause and effect relationships that progress through stages from birth to strength and maturity to weakness and inevitably decline. 17:33 To jednak tak, jakby powiedzieć, że cykl życia człowieka trwa średnio 80 lat, nie zauważając, że wiele żyć jest znacznie krótszych, a wiele dłuższych. However, that's like saying a person's life cycle takes 80 years on average without recognizing that many are much shorter and many are longer. 17:43 Wiek może być dobrym wskaźnikiem przyszłej długowieczności, ale lepiej patrzeć na wskaźniki zdrowia. While age can be a good indicator of future longevity, a better way is to look at health indicators. 17:51 To samo można robić z imperiami i ich funkcjami życiowymi. One can do that with empires and their vital signs too. 17:55 Odkryłem, że obserwując zmiany wskaźników potęgi, potrafię zobaczyć, na jakim etapie jest państwo, co pomagało mi przewidzieć, co prawdopodobnie nastąpi dalej. I found that by watching the indicators of power change, I was able to see what stage a country was in, which helped me to anticipate what was likely to come next. 18:07 Teraz przeprowadzę was przez Wielki Cykl bardziej szczegółowo. Now, I'll take you through the big cycle in more detail. 18:11 Dajcie mi 20 minut, a przedstawię wam ostatnie 500 lat historii i pokażę podobne wzorce w imperiach holenderskim, brytyjskim, amerykańskim i chińskim. Give me 20 minutes and I'll give you the last 500 years of history and show you the similar patterns across the Dutch, British, US and Chinese empires. 18:24 500 lat Wielkich Cykli. 500 years of big cycles. 05 · 18:26 500 lat wielkich cykli18:29 Opiszę typowy cykl, dzieląc go na trzy fazy. (wind whooshing) I'm going to describe the typical cycle by dividing it into three phases. 18:40 Wzlot, szczyt i upadek. The rise, the top, and the decline. 06 · 18:45 Wzrost18:45 Wzrost. Udane nowe porządki, które się wyłaniają – zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne – zwykle zapoczątkowują silni, rewolucyjni przywódcy, robiąc cztery rzeczy. The rise. Successful new orders that rise, both internal and external, are typically started by powerful revolutionary leaders doing four things. 18:58 Po pierwsze, zdobywają władzę, pozyskując większe poparcie niż opozycja. First, they win power by gaining more support than the opposition. 19:03 Po drugie, umacniają władzę, przeciągając opozycję na swoją stronę, osłabiając ją lub eliminując, by nie stała im na drodze. Second, they consolidate power by converting, weakening, or eliminating the opposition so they don't stand in their way. 19:12 Po trzecie, tworzą systemy i instytucje, dzięki którym kraj dobrze funkcjonuje. Third, they establish systems and institutions that make the country work well. 19:17 I po czwarte, dobrze wybierają następców albo tworzą systemy, które to robią, bo wielkie imperium wymaga wielu wielkich przywódców przez kilka pokoleń. And fourth, they pick their successors well, or create systems that do that, because a great empire requires many great leaders over several generations. 19:29 Na tym etapie, wkrótce po wygranej walce, zwykle następował okres pokoju i rosnącego dobrobytu, bo władza wyraźnie dominuje i ma szerokie poparcie, więc nikt nie chce z nią At this stage soon after winning the fight, there was typically a period of peace and growing prosperity because the leadership is clearly dominant and has broad support so no one wants to fight 19:42 walczyć. W tej fazie przywódcy kraju muszą zaprojektować doskonały system, który pomnoży jego bogactwo i potęgę. it. During this phase, leaders within the country have to design an excellent system to raise the country's wealth and power. 19:50 Przede wszystkim, by być wielkimi, muszą mieć solidną edukację – nie tylko przekazywanie wiedzy i umiejętności, ale też kształtowanie silnego charakteru, ogłady i etosu pracy. First and foremost, to be great they must have strong education, which is not just teaching knowledge and skills, but also strong character, civility and work ethic. 20:03 Tego uczy się zwykle w rodzinie, w szkołach i w instytucjach religijnych. These are typically taught in the family, schools and religious institutions. 20:08 To daje zdrowy szacunek dla zasad i prawa, ład w społeczeństwie, niską korupcję i pozwala ludziom zjednoczyć się wokół wspólnego celu i dobrze ze sobą współpracować. That provides a healthy respect for rules and laws, order within society, low corruption, and enables them to unite behind a common purpose and work well together. 20:19 W miarę jak to robią, coraz bardziej przechodzą od wytwarzania prostych produktów do innowacji i wynajdowania nowych technologii. As they do this, they increasingly shift from producing basic products to innovating and inventing new technologies. 20:31 Na przykład Holendrzy wybili się, pokonując imperium Habsburgów, i stali się znakomicie wykształceni. For example, the Dutch rose to defeat the Habsburg empire and become superbly educated. 20:38 Byli tak pomysłowi, że stworzyli jedną czwartą wszystkich ważnych wynalazków na świecie. They became so inventive that they came up with a quarter of all major inventions in the world. 20:44 Najważniejsze z nich to statki zdolne opłynąć świat i zgromadzić wielkie bogactwa oraz kapitalizm w dzisiejszej postaci, wymyślony po to, by te wyprawy finansować. The most important of which was the invention of ships that could travel around the world to collect great riches and the invention of capitalism as we know it today to finance those voyages. 20:56 Jak wszystkie wiodące imperia, wzbogacali swoje myślenie, otwierając się na najlepsze idee z całego świata. They, like all leading empires, enhanced their thinking by being open to the best thinking in the world. 21:03 W rezultacie ludzie w kraju stają się bardziej produktywni i konkurencyjni na rynkach światowych, co widać w rosnącej produkcji gospodarczej i rosnącym udziale w handlu światowym. As a result, the people in the country become more productive and more competitive in world markets, which shows up in their growing economic output and rising share of world trade. 21:18 Widać to dziś: USA i Chiny są mniej więcej porównywalne zarówno pod względem produkcji gospodarczej, jak i udziału w handlu światowym. You can see this happening now as the US and China are roughly comparable in both their economic outputs and their shares of world trade. 21:29 Gdy kraje handlują coraz szerzej na świecie, muszą chronić swoje szlaki handlowe i interesy zagraniczne przed atakiem. As countries trade more globally, they must protect their trade routes and their foreign interests from attack. 21:36 Budują więc wielką siłę militarną. So they develop great military strength. 21:40 Jeśli robi się to dobrze, ten sprzyjający cykl prowadzi do silnego wzrostu dochodów, które można przeznaczyć na inwestycje w edukację, infrastrukturę oraz badania i rozwój. If done well, this virtuous cycle leads to strong income growth, which can be used to finance investments in education, infrastructure, and research and development. 21:52 Muszą też stworzyć systemy, które motywują i wzmacniają tych, którzy potrafią wytwarzać lub zdobywać bogactwo. They must also develop systems to incentivize and empower those that have the ability to make or take wealth. 22:01 We wszystkich tych przypadkach najskuteczniejsze imperia stosowały podejście kapitalistyczne, by wychować produktywnych przedsiębiorców. In all of these cases, the most successful empires used a capitalist approach to develop productive entrepreneurs. 22:13 Nawet Chiny, rządzone przez Komunistyczną Partię Chin, zastosowały pewną odmianę tego kapitalistycznego podejścia. Even China, which is run by the Chinese Communist Party, used a form of this capitalist approach. 22:21 Deng Xiaoping, zapytany o to, powiedział: „Nieważne, czy kot jest biały, czy czarny, (cash registers ringing) Deng Xiaoping, when asked about this, said, "It doesn't matter if it's a white cat or a black cat, 22:32 byle łowił myszy”. "as long as it catches mice." 22:35 I: „Bogacić się to rzecz chwalebna”. And "it's glorious to be rich." 22:38 Żeby robić to dobrze, muszą rozwinąć swoje rynki kapitałowe. To do this well, they must develop their capital markets. 22:43 Przede wszystkim rynki kredytowe, obligacji i akcji. Most importantly, their lending, bond and stock markets. 22:48 Dzięki temu ludzie mogą zamieniać oszczędności w inwestycje, finansować wynalazki i rozwój oraz mieć udział w sukcesach tych, którzy dokonują wielkich rzeczy. That allows people to convert their savings into investments, to fund invention and development and share in the successes of those who make great things happen. 23:02 Holendrzy stworzyli pierwszą spółkę notowaną publicznie, Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską, i pierwszą giełdę, by ją finansować – były to kluczowe elementy systemu, który wytworzył ogromne bogactwo i potęgę. The Dutch created the first publicly listed company, the Dutch East India Company, and the first stock market to fund it, which were integral parts of the system that produced massive wealth and power. 23:16 W naturalny sposób największe imperia stworzyły wiodące centra finansowe świata, przyciągające i rozdzielające światowy kapitał. As a natural consequence, the greatest empires developed the world's leading financial centers for attracting and distributing the world's capital. 23:27 Amsterdam był światowym centrum finansowym, gdy prym wiedli Holendrzy, Londyn – gdy na szczycie byli Brytyjczycy, dziś jest nim Nowy Jork, a Chiny szybko rozwijają własne centra finansowe. Amsterdam was the world's financial center when the Dutch were preeminent, London when the British were on top, New York is now, and China is quickly developing its financial centers. 23:41 Co najważniejsze, kapitaliści, rząd i wojsko muszą ze sobą współpracować. Most importantly, the capitalists, the governments and the military must work together. 23:48 U Holendrów nie tylko dobrze współpracowali – byli wręcz jednym i tym samym. Not only did the Dutch work well together, they were one in the same. 23:52 Holenderska Kompania Wschodnioindyjska dostała od rządu monopol handlowy i miała własne, oficjalnie usankcjonowane wojsko, by ruszać na światowe rynki wytwarzać i zdobywać bogactwo. The Dutch East India Company was granted a trade monopoly from the government and had its own officially sanctioned military to go out into the global markets to make and take wealth. 24:06 Brytyjczycy poszli w ich ślady z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską i podobną koordynacją działań rządu, biznesu i wojska. The British followed with the British East India Company and had a similar coordination of their government, business and military operations. 24:16 Potem to samo zrobił amerykański kompleks wojskowo-przemysłowy, podobnie jak dziś system chiński. The US Military Industrial Complex followed suit, as does the Chinese system today. 24:26 Gdy kraj staje się największym imperium handlu międzynarodowego, jego transakcje można rozliczać w jego walucie, co czyni ją preferowanym światowym środkiem wymiany, a ponieważ jego waluta jest tak powszechnie akceptowana i As the country becomes the largest international trading empire, its transactions can be paid with its currency, making it the preferred global medium of exchange, and because their currency is so widely accepted and 24:42 często używana, ludzie na całym świecie chcą w niej oszczędzać, co czyni ją preferowanym środkiem przechowywania bogactwa. frequently used, people around the world want to save in it, making it the preferred store hold of wealth. 24:50 A tym samym wiodącą walutą rezerwową świata. And thus the world's leading reserve currency. 24:54 Gulden był główną walutą rezerwową świata, gdy Holendrzy przewodzili światowemu handlowi. The guilder was the world's main reserve currency when the Dutch led world trade. 24:59 Funt – gdy przewodzili Brytyjczycy. The pound was when the British led. 25:02 A dolar jest nią, odkąd przewodzą USA. And the dollar has been since the US led. 25:06 Naturalnie chińska waluta jest coraz częściej używana jako waluta rezerwowa. Naturally, China's currency is increasingly being used as a reserve currency. 25:12 Posiadanie waluty rezerwowej pozwala imperium pożyczać więcej niż inne kraje. Having a reserve currency enables the empire to borrow more than other countries. 25:19 To ogromna przewaga. That advantage is huge. 25:22 Pomyślcie tylko. Think about it. 25:23 Ludzie na całym świecie chętnie oszczędzają w tej walucie, a więc pożyczają ją z powrotem imperium. People all over the world are eager to save and hence lend back their currency to the empire. 25:30 Kraje bez waluty rezerwowej tego nie mają. Countries without a reserve currency don't have that. 25:33 A gdy imperium skończą się pieniądze – przypomnijcie sobie Stany Zjednoczone w 1971 roku – zawsze może dodrukować więcej. And when the empire runs out of its own money, remember the United States in 1971, they can always print more. 25:43 Ten wygórowany przywilej, jaki daje imperium waluta rezerwowa, prowadzi do wzrostu zadłużenia i początku bańki finansowej. The exorbitant privilege afforded by the empire's reserve currency leads borrowing to increase and the beginning of a financial bubble. 25:54 Ten łańcuch przyczyn i skutków, prowadzący do wzajemnie wspierającej się potęgi finansowej, politycznej i militarnej, wzmacnianej zdolnością pożyczania, jaką daje waluta rezerwowa, This series of cause and effect relationships, leading to mutually supportive financial, political and military powers, bolstered by the borrowing power of a reserve currency, 26:06 występuje razem, odkąd zaczęto spisywać historię. have gone together since history began to be recorded. 26:10 Wszystkie imperia, które stały się najpotężniejsze na świecie, szły na szczyt właśnie tą drogą. All the empires that became the most powerful in the world followed this path to the top. 07 · 26:16 Szczyt26:27 W fazie szczytu większość tych atutów się utrzymuje, ale w owocach sukcesu tkwią już ziarna upadku. While in the top phase, most of these strengths are sustained, embedded within the fruits of their success are the seeds of their decline. 26:36 Z reguły, gdy ludzie w tych bogatych i potężnych krajach zarabiają więcej, stają się drożsi i mniej konkurencyjni wobec ludzi w innych krajach, gotowych pracować za mniej. As a rule, as people in these rich and powerful countries earn more, that makes them more expensive and less competitive relative to people in other countries who are willing to work for less. 26:50 Jednocześnie ludzie w innych krajach w naturalny sposób kopiują metody i technologie wiodącej potęgi, co jeszcze bardziej obniża jej konkurencyjność. At the same time, people in other countries naturally copy the methods and technologies of the leading power, which further reduces the leading power's competitiveness. 27:01 Na przykład brytyjscy szkutnicy mieli tańszych robotników niż holenderscy. For example, British ship builders had less expensive workers than Dutch ship builders. 27:07 Zatrudnili więc holenderskich konstruktorów, by projektowali lepsze statki, budowane przez tańszych brytyjskich robotników – to zwiększyło ich konkurencyjność i sprawiło, że Brytyjczycy rośli w siłę, a Holendrzy podupadali. So, they hired Dutch designers to design better ships that were built by less expensive British workers, making them more competitive, which led the British to rise and the Dutch to decline. 27:22 Poza tym, gdy ludzie się bogacą, zwykle nie pracują już tak ciężko. Also, as people become richer, they tend not to work as hard. 27:26 Więcej odpoczywają, zajmują się wyrafinowanymi, mniej produktywnymi rzeczami, a w skrajnym przypadku popadają w dekadencję. They enjoy more leisure, pursue the finer and less productive things in life, and at the extreme, become decadent. 27:35 W drodze na szczyt wartości zmieniają się z pokolenia na pokolenie – od tych, którzy musieli walczyć o bogactwo i władzę, do tych, którzy je odziedziczyli. Values change from generation to generation during the rise to the top from those who had to fight to achieve wealth and power to those who inherited it. 27:45 Są mniej zahartowani w boju, pogrążeni w luksusie i przyzwyczajeni do łatwego życia, przez co stają się bardziej podatni na wyzwania. (boy groans) (boy blows raspberry) They're less battle heartened, steeped in luxuries and accustomed to the easy life, which makes them more vulnerable to challenges. 27:54 Złoty wiek imperium holenderskiego i epoka wiktoriańska imperium brytyjskiego były właśnie takimi okresami wielkiego dobrobytu. The golden era of the Dutch empire (glasses clink) and the Victorian era of the British empire (glasses clink) were such high prosperity periods like this. 28:14 Gdy ludzie przyzwyczajają się do powodzenia, coraz częściej zakładają, że dobre czasy potrwają, i pożyczają na to pieniądze, co przeradza się w bańki finansowe. As people get used to doing well, they increasingly bet on the good times continuing and borrow money to do that, which grows into the financial bubbles. 28:26 Naturalnie zyski finansowe rozkładają się nierówno. Naturally, the financial gains come unevenly. 28:30 Rośnie więc przepaść majątkowa. So, the wealth gap grows. 28:32 Przepaści majątkowe same się pogłębiają, bo bogaci wykorzystują większe zasoby, by umacniać swoją władzę. Wealth gaps are self-reinforcing because rich people use their greater resources to reinforce their powers. 28:40 Na przykład dają swoim dzieciom większe przywileje, jak lepsze wykształcenie, i wpływają na system polityczny na swoją korzyść. For example, they give greater privileges to their children, like better education, and they influence the political system to their advantage. 28:49 To sprawia, że rośnie przepaść w wartościach, polityce i szansach między bogatymi, którzy „mają”, a biednymi, którzy „nie mają”. This causes the gaps in values, politics, and opportunities to grow between the rich "haves" and the poor "have-nots". 29:00 Ci, którym wiedzie się gorzej, czują, że system jest niesprawiedliwy, więc rośnie resentyment. Those who are less well-off feel the system is unfair, so resentments grow. 29:06 Ale dopóki poziom życia większości ludzi nadal rośnie, te przepaści i urazy nie przeradzają się w konflikt. But as long as the living standards of most people are still rising, these gaps in resentments don't boil over into conflict. 29:14 Posiadanie światowej waluty rezerwowej nieuchronnie prowadzi do nadmiernego zadłużania się i sprawia, że kraj gromadzi duże długi wobec zagranicznych wierzycieli. Having the world's reserve currency inevitably leads to borrowing excessively and contributes to the country building up large debts with foreign lenders. 29:25 Choć krótkoterminowo zwiększa to siłę nabywczą, długoterminowo osłabia kondycję finansową kraju i jego walutę. While this boosts spending power over the short term, it weakens the country's financial health and weakens the currency over the long-term. 29:35 Innymi słowy, gdy pożyczki i wydatki są duże, imperium wydaje się bardzo silne, ale jego finanse w rzeczywistości słabną. In other words, when borrowing and spending are strong, the empire appears very strong, but its finances are in fact being weakened. 29:46 Pożyczki utrzymują potęgę kraju ponad jego fundamenty, finansując zarówno nadmierną konsumpcję w kraju, jak i międzynarodowe konflikty zbrojne potrzebne do utrzymania imperium. The borrowing sustains the country's power beyond its fundamentals by financing both domestic over consumption and international military conflicts required to maintain the empire. 30:00 Nieuchronnie koszt utrzymania i obrony imperium przerasta przychody, jakie ono przynosi. Inevitably, the cost of maintaining and defending the empire becomes greater than the revenue it brings in. 30:06 Posiadanie imperium przestaje się więc opłacać. So having an empire becomes unprofitable. 30:09 Na przykład imperium holenderskie nadmiernie rozciągnęło się po świecie i toczyło wojnę za wojną, coraz droższe, z Brytyjczykami i innymi potęgami europejskimi, by chronić swoje terytoria i szlaki handlowe. For example, the Dutch empire overextended around the world and fought war after increasingly expensive war with the British and other European powers to protect its territory and trade routes. 30:22 Imperium brytyjskie podobnie stało się ogromne i zbiurokratyzowane, i straciło przewagi konkurencyjne, gdy rywale, zwłaszcza Niemcy, wystrzelili w górę, co doprowadziło do coraz droższego wyścigu zbrojeń i wojny światowej. The British empire similarly became massive, bureaucratic, and lost its competitive advantages as rival powers, particularly Germany, soared, leading to an increasingly expensive arms race and world war. 30:38 Od 11 września USA wydały około 8 bln dolarów na wojny zagraniczne i ich skutki, a kolejne biliony na inne operacje wojskowe i utrzymanie baz wojskowych w 70 krajach, The US has spent about eight trillion dollars on foreign wars and their consequences since September 11th, and trillions more for other military operations and for supporting military bases in 70 countries, 30:54 i wciąż wydają za mało, by sprostać rywalizacji militarnej z Chinami w ich regionie. and it still isn't spending enough to support its military competition with China in the area around China. 31:02 W tym cyklu bogatsze kraje w końcu coraz głębiej się zadłużają, pożyczając od biedniejszych krajów, które więcej oszczędzają. In this cycle, the richer countries eventually get deeper into debt by borrowing from poor countries that save more. 31:10 To jeden z wczesnych sygnałów przesunięcia bogactwa i potęgi. It's one of the early signs of a wealth and power shift. 31:13 W Stanach Zjednoczonych zaczęło się to w latach 80., gdy dochód na mieszkańca był tam 40 razy wyższy niż w Chinach, a USA zaczęły pożyczać od Chińczyków, którzy chcieli oszczędzać w dolarach, bo This started in the United States in the 1980s when it had a per capita income 40 times that of China's, and started borrowing from Chinese who wanted to save in dollars because the 31:25 dolar był światową walutą rezerwową. dollar was the world's reserve currency. 31:29 Podobnie Brytyjczycy pożyczali dużo pieniędzy od swoich znacznie biedniejszych kolonii, a Holendrzy robili to samo u szczytu potęgi. Similarly, the British borrowed a lot of money from its much poorer colonies and the Dutch did the same at their top. 31:37 Jeśli imperium zaczyna brakować nowych pożyczkodawców, posiadacze jego waluty zaczynają myśleć o sprzedaży i wyjściu, a nie o kupowaniu, oszczędzaniu, If the empire begins to run out of new lenders, those holding their currency begin to look to sell and get out rather than to buy, save, 31:48 pożyczaniu i wchodzeniu – i siła imperium zaczyna słabnąć. lend, and get in, and the strength of the empire begins to decline. 31:59 Upadek. Upadek bierze się z wewnętrznej słabości gospodarczej połączonej z walkami wewnętrznymi albo kosztownymi konfliktami zewnętrznymi, albo jednym i drugim. The decline. The decline comes from internal economic weakness together with internal fighting or costly external fighting or both. 08 · 32:01 Upadek32:11 Zwykle upadek następuje stopniowo, a potem bardzo nagle. Typically, the decline comes gradually and then very suddenly. 32:16 Gdy długi stają się bardzo duże, przychodzi spowolnienie gospodarcze, a imperium nie może już pożyczyć pieniędzy potrzebnych do spłaty długów – bańka finansowa pęka. When debts become very large, and there is an economic downturn, and the empire can no longer borrow the money necessary to repay its debts, the financial bubble bursts. 32:29 To powoduje ogromne trudności w kraju i zmusza go do wyboru: albo niewypłacalność, albo drukowanie mnóstwa nowych pieniędzy. This creates great domestic hardships and forces the country to choose between defaulting on its debts or printing a lot of new money. 32:38 Zawsze wybiera drukowanie mnóstwa nowych pieniędzy. It always chooses to print a lot of new money. 32:42 Najpierw stopniowo, a w końcu masowo. At first gradually, and eventually massively. 32:48 To dewaluuje walutę i podnosi inflację. That devalues the currency and raises inflation. 32:52 U Holendrów był to kryzys finansowy wywołany finansowymi ekscesami i kosztami czwartej wojny angielsko-holenderskiej. For the Dutch, this was the financial crisis brought about by financial excesses and paying for the Fourth Anglo-Dutch War. 33:00 Podobnie u Brytyjczyków – płacenie za finansowe ekscesy i długi z dwóch wojen światowych. Similarly, for the British, it was paying for its financial excesses and its debts from the two world wars. 33:07 A w USA od lat 90. były trzy cykle długu, finansowych boomów i krachów, a bank centralny za każdym razem wkraczał z coraz silniejszymi środkami. And for the US, it's been three cycles of debt, finance, booms, and busts since the nineties with the central bank stepping in each time with stronger measures. 33:21 Gdy rząd ma problem z finansowaniem samego siebie, gdy warunki gospodarcze są złe, a poziom życia większości ludzi spada, i gdy istnieją duże przepaści majątkowe, When the government has problems funding itself, when there are bad economic conditions and living standards for most people are declining, and there are large wealth, 33:33 światopoglądowe i polityczne, konflikt wewnętrzny między bogatymi a biednymi oraz między grupami etnicznymi, religijnymi i rasowymi gwałtownie narasta. values, and political gaps, internal conflict between the rich and the poor, as well as different ethnic, religious, and racial groups greatly increases. 33:45 Prowadzi to do politycznego ekstremizmu, który objawia się jako populizm lewicowy lub prawicowy. This leads to political extremism that shows up as populism of the left or the right. 33:51 Lewica dąży do redystrybucji bogactwa, prawica – do utrzymania go w rękach bogatych. Those of the left seek to redistribute the wealth while those of the right seek to maintain the wealth in the hands of the rich. 33:59 W takich czasach zwykle rosną podatki dla bogatych, a gdy bogaci boją się, że odbierze im się majątek i dobrobyt, przenoszą się do miejsc, aktywów Typically during such times, taxes on the rich rise and when the rich fear their wealth and wellbeing will be taken away, they move to places, assets, 34:09 i walut, w których czują się bezpieczniej. and currencies they feel safer in. 34:12 Te odpływy zmniejszają wpływy podatkowe imperium, co prowadzi do klasycznego, samonapędzającego się procesu wydrążania. These outflows reduce the empire's tax revenue, which leads to a classic, self-reinforcing, hollowing out process. 34:21 Gdy ucieczka kapitału staje się dość poważna, rządy jej zakazują. When the flight of wealth gets bad enough, governments outlaw it. 34:26 Ci, którzy chcą wyjść, zaczynają panikować. Those seeking to get out begin to panic. 34:29 Te burzliwe warunki podkopują produktywność, co zmniejsza gospodarczy tort i wywołuje jeszcze więcej konfliktów o podział kurczących się zasobów. These turbulent conditions undermine productivity, which shrinks the economic pie and causes more conflict about how to divide the shrinking resources. 34:40 Z obu stron wyłaniają się populistyczni przywódcy, którzy obiecują przejąć kontrolę i zaprowadzić porządek. Populist leaders emerge from both sides and pledge to take control and bring about order. 34:45 Wtedy demokracja jest wystawiona na największą próbę, bo nie potrafi opanować anarchii – i wtedy najbardziej prawdopodobny jest zwrot ku silnemu populistycznemu przywódcy, który zaprowadzi porządek w chaosie. That's when democracy is most challenged, because it fails to control the anarchy, and it is when the move to a strong populist leader who will bring order to the chaos is most likely. 34:56 Gdy konflikt w kraju narasta, prowadzi do jakiejś formy rewolucji lub wojny domowej, by rozdzielić bogactwo na nowo i wymusić konieczne wielkie zmiany. As conflict within the country escalates, it leads to some form of revolution or civil war to redistribute wealth and force the necessary big changes. 35:08 Może to przebiec pokojowo i zachować istniejący porządek, ale częściej jest gwałtowne i porządek zmienia. This can be peaceful and maintain the existing order, but it's more often violent and changes the order. 35:17 Na przykład rewolucja Roosevelta, redystrybuująca bogactwo, była stosunkowo pokojowa i zachowała istniejący porządek wewnętrzny, podczas gdy rewolucja francuska, rewolucja rosyjska For example, the Roosevelt revolution to redistribute wealth was relatively peaceful and maintained the existing internal order, while the French revolution, the Russian revolution, 35:30 i rewolucja chińska były znacznie bardziej krwawe i doprowadziły do nowych porządków wewnętrznych. and the Chinese revolution were much more violent and led to new internal orders. 35:37 Ten konflikt wewnętrzny osłabia imperium i czyni je podatnym na rosnących rywali zewnętrznych, którzy, widząc tę wewnętrzną słabość, chętniej rzucają mu wyzwanie. This internal conflict makes the empire weak and vulnerable to rising external rivals who, seeing this domestic weakness, are more inclined to mount a challenge. 35:49 To podnosi ryzyko wielkiego konfliktu międzynarodowego, zwłaszcza jeśli rywal zbudował porównywalną armię. This raises the risk of great international conflict, especially if the rival has built up a comparable military. 35:57 Obrona siebie i swojego imperium przed rywalami wymaga ogromnych wydatków wojskowych, które przypadają akurat wtedy, gdy warunki gospodarcze w kraju się pogarszają i imperium najmniej na nie stać. Defending one's self and one's empire against rivals requires great military spending, which has to occur as domestic economic conditions are deteriorating and the empire can least afford it. 36:10 Ponieważ nie ma sprawnego systemu pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych, takie konflikty zwykle rozstrzyga próba sił. Since there is no viable system for peacefully adjudicating international disputes, these conflicts are typically resolved through tests of power. 36:21 Gdy wyzwania stają się coraz śmielsze, wiodące imperium staje przed trudnym wyborem: walczyć czy się wycofać. As bolder challenges are made, the leading empire is faced with the difficult choice of fighting or retreating. 36:29 Walka i porażka to najgorszy wynik, ale odwrót też jest zły, bo oddaje pole rywalowi i pokazuje słabość imperium krajom, które zastanawiają się, po której stronie Fighting and losing is the worst outcome, but retreating is bad too as it cedes progress to the rival and signals that the empire is weak to those countries that are considering which side 36:41 stanąć. to be on. 36:42 Złe warunki gospodarcze wywołują coraz ostrzejszą walkę o bogactwo i władzę, co nieuchronnie prowadzi do jakiejś wojny. Poor economic conditions cause more fighting for wealth and power, which inevitably leads to some kind of war. 36:50 Wojny są strasznie kosztowne. Wars are terribly costly. 36:53 Zarazem wywołują tektoniczne przesunięcia, które dopasowują nowe porządki do nowego układu bogactwa i potęgi na świecie. At the same time, they produce the tectonic shifts that realign the new orders to the new realities of wealth and power in the world. 37:03 Gdy posiadacze waluty rezerwowej i długu słabnącego imperium tracą wiarę i je sprzedają, oznacza to koniec jego Wielkiego Cyklu. When those holding the reserve currency and debt of the declining empire lose faith and sell them, that marks the end of its big cycle. 37:12 Z mniej więcej 750 walut istniejących od 1700 roku do dziś przetrwało mniej niż 20%, a wszystkie zostały zdewaluowane. Of the roughly 750 currencies that existed since 1700, less than 20% now exist, and all of them have been devalued. 37:22 U Holendrów stało się to po klęsce w czwartej wojnie angielsko-holenderskiej, gdy nie byli w stanie spłacić ogromnych długów zaciągniętych w jej trakcie. For the Dutch, this happened after their defeat in the Fourth Anglo-Dutch War, when they weren't able to repay the massive debts they built up during it. 37:32 Doprowadziło to do runu na Bank Amsterdamski i panicznej wyprzedaży, co wymusiło masowy dodruk pieniądza, który zdewaluował walutę i zepchnął imperium w nieistotność. This led to a run on the bank of Amsterdam and a desperate sell off, forcing massive money printing, which devalued the currency and the empire into irrelevance. 37:50 U Brytyjczyków stało się to po II wojnie światowej, gdy mimo zwycięstwa nie mogli spłacić ogromnych długów zaciągniętych na finansowanie wysiłku wojennego. For the British, this happened after World War II, when despite their victory, they could not repay the massive debts they borrowed to fund their war effort. 38:00 Doprowadziło to do serii dodruków, dewaluacji i wyprzedaży funta brytyjskiego, a USA i dolar wyłoniły się jako dominujące i stworzyły nowy ład światowy. This led to a series of money printing, devaluations, and selloffs in the British pound as the US and the dollar emerged dominant and created a new world order. 38:14 W chwili nagrywania tego filmu Stany Zjednoczone jeszcze do tego punktu nie doszły. At the time of this recording, the United States hasn't yet reached this point. 38:19 Choć mają ogromny dług, wydają więcej, niż zarabiają, i finansują ten deficyt kolejnymi pożyczkami i drukowaniem ogromnych ilości nowych pieniędzy, wielka wyprzedaż dolarów i długu w dolarach jeszcze się While it has massive debt, spends more than it earns and funds this deficit with more borrowing and printing huge amounts of new money, the big sell off in dollars and dollar debt hasn't 38:31 nie zaczęła. I choć z wszystkich klasycznych powodów toczą się wielkie konflikty wewnętrzne i zewnętrzne, nie przekroczyły jeszcze granicy, za którą stają się wojnami. yet begun. And while there are great internal and external conflicts occurring for all the classic reasons, they've not yet crossed the line to become wars. 38:41 W końcu z tych konfliktów, gwałtownych czy nie, wyłaniają się nowi zwycięzcy, którzy wspólnie restrukturyzują długi i systemy polityczne pokonanych i ustanawiają nowy ład światowy. Eventually out of these conflicts, whether they're violent or not, come new winners who get together and restructure the losers' debts and political systems and establish the new world order. 38:54 Wtedy stary cykl i stare imperium się kończą, zaczyna się nowe – i wszystko powtarza się od nowa. Then the old cycle and empire ends and the new one begins and they do it all over again. 39:02 Zasypałem was mnóstwem szczegółów, żeby pokazać, jak przebiega typowy Wielki Cykl. That's a lot of detail I just threw at you to paint a picture of how the typical big cycle transpires. 39:09 Oczywiście nie wszystkie przebiegają dokładnie tak, ale większość w dużej mierze tak – do tego stopnia, że historie wzlotów i upadków wydają się w gruncie rzeczy takie same, a jedyne, Of course, not all of them transpire exactly this way, but most largely do, so much so that it seems like the stories of rises and declines stay essentially the same and the only 39:21 co się zmienia, to stroje bohaterów i technologie, których używają. things that change are the clothes the characters wear and the technologies they use. 39:28 Dokąd więc zmierzamy? So, where are we heading? 39:30 Przyszłość. Większość imperiów ma swój czas świetności i nieuchronnie upada. The future. Most empires have their time in the sun and inevitably decline. 09 · 39:39 Przyszłość39:55 Odwrócenie upadku jest trudne, bo wymaga cofnięcia wielu rzeczy, które już się wydarzyły, ale jest możliwe. Reversing a decline is difficult because that requires undoing a lot that's already been done, but it's possible. 40:02 Patrząc na te wskaźniki, dość łatwo ocenić, na jakim etapie Wielkiego Cyklu jest imperium, w jakiej jest formie i czy jego kondycja się poprawia, czy pogarsza, By looking at these indicators, it's pretty easy to see which stage of the big cycle an empire is in, how fit it is, and whether its condition is improving or worsening, 40:14 co może pomóc oszacować, ile lat mu zostało. which can help one estimate how many years it has left. 40:21 Te szacunki nie są jednak precyzyjne, a cykl można wydłużyć, jeśli rządzący pilnują swoich parametrów życiowych i je poprawiają. Still, these estimates aren't precise and the cycle can be extended if those in charge pay attention to their vital signs and improve them. 40:30 Na przykład wiedząc, że ktoś ma 60 lat, jaką ma kondycję, czy pali i znając kilka innych podstawowych parametrów życiowych, można oszacować, jak długo pożyje. For example, knowing that a person is 60 years old, how fit they are, whether they smoke or not and a few other basic vital signs, one can estimate the person's longevity. 40:44 To samo można zrobić z imperiami i ich parametrami życiowymi. One can do that with empires and their vital signs too. 40:48 Nie będzie to precyzyjne, ale da ogólny obraz i jasno wskaże, jakie kroki podjąć, by wydłużyć życie. It won't be precise, but it will be broadly indicative and give clear direction on steps to take to increase longevity. 40:57 Najczęściej największą wojną narodu jest wojna z samym sobą – o to, czy potrafi podjąć trudne decyzje potrzebne do utrzymania sukcesu. It's most often the case that a nation's greatest war is with itself over whether or not it can make the hard decisions needed to sustain success. 41:09 Co do tego, co musimy zrobić – sprowadza się to do dwóch rzeczy: zarabiać więcej, niż wydajemy, i dobrze się nawzajem traktować. As for what we need to do, it comes down to just two things - earn more than we spend, and treat each other well. 41:19 Wszystko inne, o czym mówiłem – solidna edukacja, pomysłowość, konkurencyjność i cała reszta – to tylko sposoby, by te dwie rzeczy osiągnąć. All other things I mentioned - strong education, inventiveness, being competitive and all the rest - are just ways of getting at these two things. 41:29 Łatwo zmierzyć, czy to robimy. It's easy to measure if we're doing them. 41:32 Więc jak ludzie, którzy chcą dojść do formy, weźmy się za program i poprawmy swoje parametry życiowe. So like people who want to get fit, let's get on the program and improve our vitals. 41:38 Zróbmy to indywidualnie i wspólnie. Let's do that individually and collectively. 41:45 Dzielę się tym obrazem działania świata i kilkoma zasadami radzenia sobie z nim po to, by pomóc wam rozpoznać, gdzie jesteśmy i przed jakimi wyzwaniami stoimy, My goal for sharing this picture of how the world works and a few principles for dealing with it well is to help you recognize where we are and the challenges we face, 41:55 oraz podejmować mądre decyzje potrzebne, by dobrze przejść przez te czasy. and to make the wise decisions needed to navigate these times well. 42:06 Jest jeszcze wiele do omówienia, a czas nam się skończył, więc więcej znajdziecie w mojej książce „Zasady radzenia sobie ze zmieniającym się ładem światowym”. Since there is a lot more to discuss and we are out of time, you can learn more in my book Principles for Dealing with the Changing World Order. 42:15 Cieszę się na kontynuację tej rozmowy na economicprinciples.org i w mediach społecznościowych. And I look forward to continuing this conversation at economicprinciples.org and on social media. 42:22 Dziękuję i niech moc ewolucji będzie z wami. Thank you, and may the force of evolution be with you.